Griekenland zit in de val

Het is fout van de Europese Unie om alle schulden bij elkaar te vegen en zo zwakke landen te steunen, waarschuwt de Duitse econoom Hans-Werner Sinn. Een land als Griekenland zou op euroverlof moeten.

Hans-Werner Sinn. `Ik denk niet dat wij de euro moeten verlaten. De sterke landen moeten elkaar vasthouden. Beeld Hermann Bredehorst

De allereerste tabel in The Euro Trap van Hans-Werner Sinn, door de Frankfurter Allgemeine Zeitung uitgeroepen tot de invloedrijkste econoom van Duitsland, vertelt het verhaal al in essentie. Die tabel gaat over de groei van de economieën in de wereld tussen 2000 en 2013. China knalt de pagina uit met een groei van 171 procent. Afrika en het Midden-Oosten komen van ver, maar zitten op 70 procent. De voormalige Oostbloklanden scoren een keurige 45 procent, op de voet gevolgd door Latijns-Amerika met 39 procent. In de onderste regionen: de Verenigde Staten met 16 procent (maar wel 3 procent groei in 2014). En de eurozone bungelt onderaan met 12 procent in 13 jaar; alleen Japan deed het met 8 procent nog slechter.

Hans-Werner Sinn, hoogleraar openbare financiën en president van het befaamde economische onderzoeksinstituut Ifo in München, ziet de komende tien jaar geen verandering komen in deze economische krachtsverhoudingen. Sterker nog, de euro komt in nog zwaarder weer terecht als het roer niet radicaal wordt omgegooid. Zolang Griekenland, Ierland, Portugal, Spanje, Italië en Cyprus aan het infuus van de Europese Centrale Bank blijven liggen, zullen ze hun fundamentele problemen niet aanpakken. De ECB houdt ze nu op de been, maar het zou voor deze Gipsic-landen, zoals Sinn ze noemt, het beste zijn wanneer ze tijdelijk de euro zouden kunnen verlaten.

Door te devalueren drukken ze de loonkosten en de prijzen voor de export, kunnen ze gemakkelijker hervormen en uiteindelijk gezond en wel weer in de euro terugkeren. Zolang de euro een gebouw is met alleen een ingang en geen uitgang, zitten de Zuid-Europese landen in de val, analyseert Hans-Werner Sinn. Met het opkopen van staatsobligaties tot een totaal van 1.140 miljard euro, waartoe de ECB donderdag besloot, verschaft de bank de zwakkere eurolanden opnieuw een smak goedkoop geld.

Wat vindt u van dat besluit om de geldpers aan te zetten?

'De ECB wil deflatie bestrijden. Maar waarom hebben we deflatie? Omdat de olieprijzen dalen. Het dalen van de prijzen betekent reële verbetering van de koopkracht voor huishoudens en een stimulans voor de economie. Waarom is het nodig dat tegen te gaan? Ik zie er de logica niet van in. Dus ik verdenk de ECB ervan dat ze net doet alsof ze deflatie bestrijdt. Maar in feite wil ze de banken van Zuid-Europa uit de penarie helpen. Met het kopen van staatsobligaties faciliteert de ECB het financieren van staten door middel van de geldpers. Volgens mij is deze reddingsoperatie illegaal.'

En: die geldpers vergroot volgens Sinn de problemen van de eurozone alleen maar. De zuidelijke landen gingen maar al te graag naar binnen. De gemeenschappelijke munt bracht de landen in Zuid-Europa en Ierland een lawine van kapitaal tegen zeer lage rentes. Overheden gingen lenen in plaats van belastingen heffen en gooiden de ambtenarensalarissen omhoog. Krediet stroomde van het noorden naar het zuiden, banken leenden uit alsof er geen risico's bestonden en de prijzen schoten omhoog. Toen in 2007 de zeepbellen uiteenspatten, bleken de Gipsic-landen zich uit de markt te hebben geprezen. Door te hoge lonen en prijzen konden ze niet meer concurreren, het kapitaal vloeide net zo snel weg als het gekomen was en de banken waren niet meer in staat om investeringen te financieren.

Weg uit de crisis

Hans Wansink maakt vijf interviews over de weg uit de crisis.

Tyler Cowen
Hoogleraar economie in Fairfax.

Chrystia Freeland
Canadese schrijfster, journalist en politica.

Ha-Joon Chang
Hoogleraar economie in Cambridge.

Megan McArdle
Blogger op BloombergView.

Hans-Werner Sinn
Hoogleraar economie in München.

Om te voorkomen dat de Zuid-Europese banken op de fles zouden gaan, kregen ze goedkoop krediet van hun nationale centrale banken, die op hun beurt werden gefinancierd door de Europese Centrale Bank (ECB). Via de ECB functioneren de centrale banken van de noordelijke eurolanden als kredietverschaffers aan de centrale banken van Zuid-Europa. Zo ontdekte Sinn dat op de balans van de Bundesbank alleen al 500 miljard aan vorderingen staat op centrale banken in de Gipsic-landen.

De manoeuvres van de ECB verstoren volgens Sinn het functioneren van de kapitaalmarkten, doordat kapitaal beschikbaar wordt gesteld tegen rentes die veel lager liggen dan de rente die private investeerders zouden rekenen om zich in te dekken tegen het risico van wanbetaling. Bovendien zouden die particuliere investeerders aandelen eisen in ruil voor het financieren van de zuidelijke banken. Dat zou die banken behoeden voor het nemen van risico's die ze nu, dankzij de geldstroom van de ECB, ongestraft kunnen nemen. Doordat de rente kunstmatig wordt gedrukt, moeten spaarders en hun instellingen, waaronder ook pensioenfondsen en levensverzekeraars, genoegen nemen met veel minder rendement. Het gevolg is, analyseert Sinn, dat de pensioenen van de werknemers in Noord-Europa in gevaar komen.

Waarom komt ECB-president Mario Draghi hiermee weg?

'Omdat hij de meerderheid van het bestuur van de ECB achter zich heeft en omdat hij zijn mandaat op een ontoelaatbare manier oprekt.'

De advocaat-generaal van het Europese hof zegt dat het wel kan.

'Inderdaad. Er is een fundamenteel conflict tussen het Europese hof, Duitsland, en zoals het er nu naar uitziet, ook Nederland. Dit is nog niet beslecht. In de herfst zal het Duitse constitutionele hof met zijn voor de Bundesbank bindende besluit komen. Dit constitutionele hof is niet bevoegd om te verklaren dat de uitleg van het Verdrag van Maastricht door het Europese hof onjuist is, maar het kan wel vaststellen dat deze uitleg in strijd is met de Duitse grondwet. Dat zou betekenen dat Duitsland en de Bundesbank niet mogen deelnemen aan de reddingsoperaties van de ECB.'

Hebben het Verdrag van Maastricht en het Stabiliteitspact nog enige betekenis?

'Nee. De kern van het Verdrag van Maastricht is artikel 125, dat reddingsoperaties van lidstaten door de EU verbiedt. Wanneer een land te veel leent, verliezen de crediteuren hun geld, was het idee. Daardoor zouden ze voorzichtig zijn en hun geld niet uitlenen. Hetzelfde principe zien we in de Verenigde Staten: wanneer Californië bankroet raakt, zal de Fed, de Amerikaanse centrale bank, Californië niet helpen met geld. De Fed koopt geen staatsobligaties op van afzonderlijke Amerikaanse staten. Net zo min als de Zwitserse centrale bank kantons die failliet gaan zal redden.

'De Europese initiatieven om alle schulden bij elkaar te vegen en gezamenlijk te dragen leiden tot lagere renten voor landen die te veel hebben geleend. Die worden vervolgens aangezet nog meer te lenen, terwijl de investeerders weten dat ze geen risico's lopen. Zo ontstaat een lawine van schulden. We hebben geprobeerd dit te beperken in het Stabiliteitspact, maar dit wordt niet gerespecteerd - kijk naar Frankrijk en Italië.'

Sinn spreekt in Amsterdam

Op 28 januari houdt Hans-Werner Sinn op uitnodiging van het Duitsland Instituut om 17 uur een lezing in de Agnietenkapel, Oudezijds Voorburgwal 229 in Amsterdam. Aanmelden verplicht via aanmeldingen-dia@uva.nl

Moet Duitsland uit de euro gaan?

'Ik denk niet dat wij de euro moeten verlaten. De sterke landen moeten elkaar vasthouden.'

Sinn pleit voor een grote Europese schuldenconferentie op zo kort mogelijke termijn om de balansen op te schonen en het vertrouwen te herstellen dat nodig is om de kapitaalmarkt soepel te laten functioneren. In ruil voor het kwijtschelden van schulden moet een stevig hervormingsprogramma worden uitgevoerd. Rijkaards zouden gedwongen moeten worden staatsobligaties te kopen, want juist in de zuidelijke eurolanden zitten veel vermogenden. Die landen zouden ook een deel van hun bezittingen moeten verkopen.

'En het zou nuttig zijn om de euro flexibel te maken. Dan kunnen Zuid-Europese landen die hun concurrentiekracht zijn kwijtgeraakt als gevolg van de kredietbubbel na de start van de euro, tijdelijk de euro verlaten. Ze kunnen dan een paar jaar later weer terugkeren als ze weer concurrerend zijn.'

Zou zo'n 'ademende euro', zoals u dat in uw boek noemt, voor een land als Griekenland aantrekkelijk zijn?

'Ik zie voor Griekenland geen weg om de problemen binnen de eurozone op te lossen. Een gewone, werkloze Griek heeft niets te winnen bij de reddingsoperaties van de ECB. Die verkleinen zijn kansen en mogelijkheden in het leven. Het probleem is dat Zuid-Europa te duur is. Dus vraagstimulering à la Keynes is ongeschikt. Het is alsof je iemand met een gebroken been wil genezen met een medicijn tegen hartkwalen. Devaluatie en sanering van zijn schulden zou voor Griekenland veel beter zijn.'

Het gratis geld van Draghi frusteert volgens Sinn juist noodzakelijke hervormingen, zoals een sanering van het bankwezen. Ook het saneren van de staatsschuld, het terugdringen van de overheidsuitgaven, het verhogen van de pensioenleeftijd, het drukken van de loonkosten en het flexibiliseren van de arbeidsmarkt worden op de lange baan geschoven. Het gevolg is dat de zuidelijke eurolanden niet concurrerend zijn ten opzichte van landen die goedkoper produceren. Ze blijven kampen met massawerkloosheid en krijgen te maken met de opkomst van populistische anti-Europese partijen. Daardoor neemt de animositeit binnen de eurozone steeds verder toe, terwijl de weg naar economische groei geblokkeerd blijft.

De euroscepsis in Duitsland neemt toe, dankzij Alternative für Deutschland. Zou u op die nieuwe partij stemmen?

'Nee, nee! Ik heb geen enkele band met een partij. Ik sta erop een onafhankelijk wetenschapper te zijn.'

Hoe beoordeelt u de invloed van Alternative für Deutschland?

'Ik vind de toenemende euroscepsis begrijpelijk gegeven het feit dat de euro niet naar behoren gefunctioneerd heeft. Dit zal van invloed zijn op het beleid van de Duitse regering, omdat onze regeerders altijd bewegen in de richting van de kiezers. Toen ze dachten dat ze kiezers konden vinden aan de groene kant, werden ze groen. Toen ze veel kiezers op links zagen, werden ze ook links en voerden ze het minimumloon in. Nu zien ze kiezers op de rechterflank en zullen ze meer eurosceptisch worden.'

Juicht u dat toe?

'Ja, ik juich het idee toe dat mevrouw Merkel sceptischer wordt ten opzichte van de reddingsoperaties, onafhankelijk van die nieuwe partij. Scepsis jegens de euro is nog geen scepsis jegens de Europese Unie zelf.'

Hoe staat het met de Duitse economie? Wordt de concurrentiekracht aangetast door de Energiewende en de invoering van het minimumloon?

'Zeker, heel sterk. De Energiewende, het overschakelen op duurzame energie, is erg duur. Onze energiekosten zijn al twee keer zo hoog als die van Frankrijk. Het minimumloon is natuurlijk ongeschikt in een situatie van massale immigratie. In de economische sectoren waar de immigranten binnenkomen, heb je juist lagere lonen nodig. Met een wettelijk minimumloon loop je het risico dat nieuwkomers meteen werkloos worden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden