Grameen, een bank die op de kleintjes in Bangladesh let

'Armen gaan niet naar de bank. De bank gaat naar de armen.' Dit systeem van kredietverlening is in Bangladesh ontwikkeld en heeft wereldwijd navolging gekregen....

Van onze verslaggeefster

Anneke Teunissen

DHAKA/GANAKBARI

'We zullen ons houden aan de vier grondbeginselen: discipline, eenheid, moed en hard werken.' Dit klinkt als het regime van een kostschool, maar het is het eerste punt van de 'zestien besluiten' van de leners van een bank voor de armsten van de armsten, de Grameen Bank in Bangladesh.

De bank is een initiatief van Muhammad Yunus, die genoeg had van de afhankelijkheid van Bangladesh van buitenlandse donoren. Als hoogleraar economie aan de universiteit van Chittagong begon Yunus in 1976 met de Grameen Bank als een onderzoeksproject.

De bedoeling was werkgelegenheid te creëren voor het immense reservoir aan onbenutte en onderbenutte arbeidskrachten in Bangladesh. De viceuze cirkel van 'laag inkomen, geen spaargeld, geen investeringen, lager inkomen', moest worden omgezet in een stelsel van 'laag inkomen, kredietinjectie, investering, hoger inkomen, spaargeld en meer krediet voor nieuwe investeringen en een nog hoger inkomen'.

In 1979 werd het een proefproject voor een heel district, met financiële ondersteuning door de Centrale Bank van Bangladesh. De Grameen Bank werd in 1983 een onafhankelijke financiële instelling. De bank telt inmiddels 2,2 miljoen leden, die tevens aandeelhouder zijn. Het gemiddelde leenbedrag is 800 taka (200 dollar).

Het initiatief heeft navolging gevonden over de hele wereld. In 26 landen bestaat een Grameen Bank. Bovendien is het idee van verlening van microkredieten aan armen door andere banken overgenomen, tot aan de Wereldbank aan toe.

In het dorp Ganakbari zitten veertig vrouwen bijeen in het Grameen-centrum. Zij komen hier elke week om hun aflossing aan de bank te betalen. 'We geven prioriteit aan vrouwen omdat zij bewuster en zorgvuldiger met het geld omgaan', vertelt M. Shahjahan, manager op het hoofdkantoor van de bank in Dhaka.

'Grameen' betekent 'platteland'. In Bangladesh gaat het leeuwedeel van de leningen naar vrouwen op het platteland. Zij kopen er bijvoorbeeld een koe van, gereedschap voor het pellen van rijst, een weefgetouw, kippen of spullen om een kruidenierszaakje op te zetten.

Van de veertig Grameen-vrouwen zijn er negen die een of meer koeien hebben. Het kost een jaar om een lening voor een koe af te lossen. De meesten hebben ook een lening voor een huis. De rente op leningen voor investeringen bedraagt 20 procent, voor huizen 8 procent. Leningen moeten in een jaar worden afgelost, terwijl voor een hypotheek tien jaar staat.

Aanvankelijk vonden mannen het vernederend dat vrouwen de lening kregen. Zijn de mannen in Ganakbari jaloers? 'Onze echtgenoten helpen ons. Zij zijn ook blij met het geld', antwoordt Mashada Begum, die voor een jaar is gekozen als leidster van het project in het dorp.

De vrouwen zijn onderverdeeld in groepjes van vijf. Zij staan borg voor elkaar. Solidariteit is een van de beginselen van de Grameen Bank. Als iemand niet kan betalen, dienen de anderen voor haar in de bres te springen. Dat is de belangrijkste reden waarom er zo trouw wordt afgelost. Slechts 3 procent blijft in gebreke.

Het zijn de vrouwen die een à twee keer per jaar naar de bank gaan om de lening in ontvangst te nemen, het zijn ook de vrouwen die wekelijks de aflossing betalen aan de bankemployé die de dorpen aandoet, maar het krediet wordt niet alleen door vrouwen gebruikt.

Achter de weefgetouwen die met Grameen-geld zijn aangeschaft, zitten kinderen, voornamelijk jongens. Weven is mannenwerk, vrouwen spinnen. Veel mannen in Ganakbari hebben inmiddels emplooi gevonden in de stad.

De kunst van het weven wordt de jongens al op jonge leeftijd bijgebracht. Dat gaat soms ten koste van het schoolbezoek. In Bangladesh is in 1992 de leerplicht ingevoerd, maar het toezicht erop laat nog veel te wensen over.

De weefgetouwen bevinden zich naast de huizen, onder een afdak. Achter drie weeftoestellen zitten zes personen, een man van dertig en vijf tieners die allemaal familie zijn. Ze werken twaalf uur per dag. 'We verdienen zesduizend taka per maand', zegt de man, dat is 135 dollar. De opbrengst gaat naar hem en zijn echtgenote, die het geld heeft geleend voor de toestellen en de materialen. Zij geven de tieners voedsel en onderdak. Ter vergelijking: Het gemiddelde jaarinkomen in Bangladesh bedraagt 260 dollar.

Ook sociale doelstellingen behoren tot het programma van de Grameen Bank. Die zijn vervat in de 'zestien besluiten' van de leners/aandeelhouders van de bank. Het besluitenlijstje leest als een heropvoedingsprogramma.

'We zullen onze kinderen naar school sturen, onze huizen niet laten verkrotten, veilig drinkwater gebruiken, we zullen onze omgeving schoon en onze gezinnen klein houden.'

In Ganakbari is het huis van de Grameen-leidster tevens de plaats waar de gezondheidswerkster langskomt om voorbehoedmiddelen te verstrekken.

Punt elf: 'We zullen geen bruidsschat aannemen als onze zoon trouwt, we zullen geen bruidsschat geven als onze dochter trouwt. We zullen het Grameen-centrum vrijwaren van de vloek van de bruidsschat. We zullen niet aan kinderhuwelijken doen.' Als het programma wordt uitgevoerd, komt dat vrouwen en kinderen ten goede.

Beschouwen de vrouwen/aandeelhouders zich ook als eigenaressen van de koeien, kippen of weefgetouwen als de lening is afgelost? In een land waar vrouwen traditioneel een lage status hebben, zou dat bijzonder zijn. 'Sommige zaken worden door het hele gezin gedaan', antwoordt Mashada. Vrouwen worden er niet één-twee-drie rijk en machtig van, maar de kredietverlening werkt wel statusverhogend.

Slechts vier van de veertig Grameen-vrouwen in Ganakbari kunnen lezen en schrijven. In één generatie verandert er echter veel. De meeste van hun kinderen gaan naar school. 'Mijn dochter studeert aan de universiteit van Dhaka', vertelt leidster Mashada trots.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden