'Gevangenissen België creëren tikkende tijdbommen'

In de Belgische gevangenissen dreigt een onhoudbare situatie te ontstaan nu gevangenispersoneel al twee weken staakt uit protest tegen bezuinigingen. Gedetineerden verzetten zich tegen de slechte omstandigheden. Zondagavond weigerden tientallen gevangen in een overbevolkte Antwerpse gevangenis naar hun cellen terug te keren, waarop de opgeroepen politie ingreep met pepperspray.

Stakend personeel stemt maandag tijdens een bijeenkomst in de gevangenis in Sint-Gillis. De Belgische regering besloot al in 2008 dat dit verouderde complex gesloopt moet worden. Dat is nog niet gebeurd omdat er geen vervangende ruimtes zijn. Beeld Belga

Eerder dit weekend kwamen gevangenen in Merksplas al in opstand. Ze eisten meer inspraak over het gebruik van internet en de kantine. Daarop bezetten ze de binnenplaats, richtten vernielingen aan en staken cellen in brand.

Op aandringen van minister van Justitie Koen Geens (CD&V) zet het kabinet nu het leger in. 180 man legerpersoneel moet de basisrechten van gevangenen garanderen en geeft de bonden een paar dagen ademruimte.

Al jaren staan de gevangenissen in België als ronduit slecht te boek: de hygiëne is beroerd, vrijetijdsbesteding ontbreekt en cellen zitten vol, in sommige gevallen met twee tot vier gedetineerden op enkele vierkante meters. Er zijn 10 procent meer gevangenen dan beschikbare plekken. Veel van de panden dateren uit de 19de eeuw, waaronder de voormalige landloperkolonie (1825) in Merksplas. Vloeren zijn verzakt. Forse kritiek van de Raad van Europa, het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en de VN heeft nauwelijks verbetering gebracht. Gedetineerden proberen nu via de rechter hun gelijk te halen over wat ze de 'onmenselijke behandeling' noemen.

Vorige maand verhoogde het Europese Antifolteringscomité (CPT), afgevaardigd door de Raad van Europa, de druk op België door een vernietigend rapport uit 2013 naar buiten te brengen. Het comité schrijft dat de vele stakingen - met alleen al in Brussel honderd stakingsdagen tussen 2010 en 2014 - van het personeel 'funeste gevolgen' hebben voor de gevangenen. Ook constateren ze een tekort aan therapeuten op de psychiatrische vleugels van de gevangenissen in Antwerpen, Vorst en Merksplas.

Doden

Tijdens een staking in 2003 hing een gedetineerde in het Waalse Andenne zich op. Een tweede kwam om bij een brand. 'Moeten er opnieuw doden vallen voor we wakker worden?', aldus acht criminologen dit weekend in een opiniestuk in dagblad De Morgen.

Verbeteringen blijven uit - de vraag is waarom. 'Waar het aan schort, is de in- en uitstroom', zegt Kristel Beyens, hoogleraar verbonden aan de Vrije Universiteit Brussel en een van de auteurs van het artikel. 'Straffen hier zijn langer in vergelijking met Nederland. Niemand in de gevangenis zit er korter dan drie jaar, waardoor het systeem verstopt raakt.'

Het gebrek aan faciliteiten bemoeilijkt hun terugkeer in de maatschappij, schrijven de criminologen: 'Gedetineerden die geen opleiding krijgen, geen psychosociale hulp en geen familiebezoek, verliezen hun kansen op re-integratie en komen vroeg of laat onvoorbereid terug in de samenleving.' In Sint-Gillis is sprake van racisme en vernederende naaktvisitaties. Beyens: 'Je creëert tikkende tijdbommen.' Wat de situatie in de gevangenissen extra alarmerend maakt, is het gevaar van radicalisering. Abdelhamid Abaaoud, een van de coördinators van de aanslagen in Parijs, radicaliseerde in de gevangenissen rond Brussel.

Doorstroom

Een woordvoerder van minister Geens bezweert dat er veel in gang is gezet: er is haast gemaakt met het uitzetten van criminelen zonder verblijfsvergunning zodat de doorstroom groter wordt. Al in 2008 besloot de Belgische regering tot de sloop van onder meer de centra in Vorst en Sint-Gillis, maar daarvan is het nog niet gekomen omdat er geen vervangende ruimtes zijn. In Tilburg huurt België sinds 2010 een penitentiaire inrichting voor 650 gevangenen, maar hoewel de ervaringen positief zijn, wordt dat contract niet verlengd. Per 1 januari volgend jaar gaan ze terug naar België.

Sinds vrijdag ligt er een akkoord met de vakbonden, waarin Geens 305 extra cipiers en ander personeel toezegde. Maar alleen de Vlaamse cipiers pakten daarop het werk op. In Brussel en Wallonië duurt de staking voort, tot onbegrip van velen. Politie en leger zijn al overbelast, en moeten met tegenzin bijspringen. Commentator Bart Eeckhout sprak in De Morgen van een 'gijzelingsactie'. De Waalse bonden willen dat de bezuinigingen van de voorbije twee jaar worden teruggedraaid - geld dat er volgens de regering niet is.

Aanvullingen en verbeteringen: In een eerdere versie van dit artikel stond ten onrechte dat de Belgische regering vaker voorlopige hechtenis toe laat passen dan voorheen. Het aantal gevallen van voorlopige hechtenis daalt juist, en de regering probeert een verdere daling te bewerkstelligen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden