Gesjoemel in de landbouw: adviseren boeren elkaar over fraudemethoden?

Frauderen in de landbouw lijkt makkelijk nu een derde schandaal de boerenstand besmeurt

Het rijtje 'fraudevormen in het boerenbedrijf' werd dinsdag uitgebreid met een nieuwe soort. Na het gesjoemel met mesthoeveelheden (mestfraude) en het inpikken van gemeentelijke bermnatuur om de eigen akker of weide te vergroten (bermfraude) is er nu weer de kalverfraude die het blazoen van de Nederlandse boerenstand besmeurt.

Goede fosfaatcijfers worden overschaduwd door signalen over fraude met de registratie van runderen door melkveehouders. Foto ANP

Het derde boerenschandaal in zeer korte tijd (de mestfraude en de bermfraude waren eind vorig jaar in het nieuws) wekt de indruk dat het lucratief en gemakkelijk is om te frauderen in de landbouw. Bestaat er onder Nederlandse boeren een cultuur waarin gesjoemel normaal wordt gevonden, of nog erger: onderling wordt gestimuleerd?

Boerenorganisatie LTO draait er niet omheen: 'De cultuur en het gedrag van onze leden moeten gewoon veranderen', zegt woordvoerder Maarten Leseman. 'We staan er niet fraai op.' Het gesjoemel om aan de fosfaateisen te voldoen komt voor LTO naar eigen zeggen uit de lucht vallen. 'We zijn verbijsterd.' Wel gaat het hier volgens Leseman om 'individuele frauderende boeren' die het voor de sector verpesten. 'Daar balen we verschrikkelijk van.'

'Erfbetreders'

Gezien het feit dat bijna de helft van de gecontroleerde melkveebedrijven verdacht wordt, is het maar zeer de vraag of de boeren los van elkaar op het idee kwamen illegaal kalveren op te geven als meerlingen. Het lijkt aannemelijker dat hier, net als bij de mestfraude, is samengewerkt in de sector. Of dat melkveehouders elkaar op z'n minst 'tipten' over de maas in het kalverregistratiesysteem.

Leseman van LTO zegt nog nooit gehoord te hebben van boeren die elkaar adviseren over fraudemethoden. Hij weet wel van het bestaan van zogenoemde 'erfbetreders', een leger aan adviseurs, accountants en mengvoerleveranciers, die als moderne boodschappers verhalen over effectief gesjoemel verspreiden over 's lands boerenerven. 'Begrijp me niet verkeerd, het naleven van de regelgeving blijft de verantwoordelijkheid van de boer', zegt Leseman. 'Ik geef alleen maar aan hoe de communicatie in de boerensector verloopt.'

Weinig controles

De NVWA krijgt vaak de kritiek veel te weinig controles uit te voeren op boerderijen, waardoor bijvoorbeeld de zwarte markt voor mest de afgelopen jaren zo groot kon worden. Het is de vraag of intensivering van de controles iets oplost. Zo kwam de fosfaatfraude aan het licht door statistisch bureauonderzoek. De NVWA wil niet zeggen of zij over genoeg capaciteit beschikt om zijn taken goed te vervullen. ‘Dat is aan onze opdrachtgever, de overheid’, zegt een woordvoerder.

Ingewikkeld

Ook Willem Bruil, bijzonder hoogleraar Agrarisch Recht aan de Universiteit van Groningen, noemt de invloed van agrarisch adviseurs als mogelijke verklaring voor de omvang van de fraude. 'De regels waar boeren zich aan moeten houden zijn tegenwoordig heel ingewikkeld', zegt Bruil. 'Zo ingewikkeld dat ze er zelf niet meer uitkomen. De meeste boeren nemen daarom adviseurs in de arm. En de ene adviseur is wat inventiever dan de andere.' Zo'n adviseur kan een veehouder er bijvoorbeeld op wijzen dat meerlinggeboorten gunstig uitpakken voor de fosfaatadministratie.

Zeker voor melkveehouders zijn de regels de laatste jaren een stuk ingewikkelder geworden. Voor de afschaffing van de melkquota, in 2015, waren de spelregels overzichtelijk. Boeren mochten niet meer melk verkopen aan zuivelbedrijven dan het quotum toeliet. In de zomer van 2015 werden de melkquota echter ingeruild voor mestquota. Sindsdien moeten boeren zelf nauwgezet bijhouden hoeveel mest zij produceren. Dat is van allerlei variabelen afhankelijk. Welk voer eet een koe? Is het een grote of kleine koe? Ook de hoeveelheid grond speelt een rol bij het berekenen van de hoeveelheid koeien die een boer mag houden.

Keerpunt

Door de invoering van de mestquota is voor de melkveehouders niet alleen de regeldruk toegenomen, maar ook de mogelijkheden om te sjoemelen. Hier een stukje gemeenteberm stiekem bij het eigen land trekken, daar een stel volwassen melkkoeien als kinderloze adolescenten laten registreren: het scheelt allemaal in het aantal koeien dat een boer mag bezitten.

De complexiteit van de wet- en regelgeving leidt volgens LTO ook op een andere manier tot overtredingen. Sommige boeren maken simpelweg fouten uit onkunde, zegt woordvoerder Leseman. Hij vindt dat boeren assertiever moeten worden als ze zien dat een collega in de fout gaat, ongeacht of dit met opzet of per ongeluk gebeurt. Hij ziet al een kentering onder bonafide boeren. 'Die zijn de knoeiers zat.' Leseman zou graag zien dat de kreet 'Beste buurman, dit flik je me niet' vaker zou klinken over de weilanden. 'Na alle fraudegevallen bevinden we ons op een keerpunt.'

De slachtoffers van de fosfaatfraude zijn de boeren die zich wél netjes aan de regels hielden en nu, samen met hun frauderende collega's, door landbouwminister Carola Schouten worden gestraft. Schouten zet nu een streep door een proef waarin boeren die relatief weinig fosfaat produceren meer koeien mogen houden. Dit betekent dat Esther Schouten (geen familie), een melkveehouder met 140 koeien in Zeewolde, nu twaalf koeien naar de slacht moet brengen. 'Ik verlies 8 procent van mijn inkomsten. Dit is een ramp.'

De boerin hoorde gisteren voor het eerst over de kalverfraude. 'Veel melkveebedrijven zitten in financiële moeilijkheden', probeert ze het gesjoemel te verklaren. 'Misschien dat deze boeren proberen te redden wat er te redden valt.' Dat betekent niet dat ze begrip kan opbrengen voor de fraude. 'De rotte appels verzieken de hele fruitmand.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.