Genenkaart voor een betere kip

Europese onderzoekers werken aan een volledig overzicht van de genen van de kip. Want wie die kent, kan de dieren veel gemakkelijker dan nu selecteren op eigenschappen als productiviteit of ongevoeligheid voor ziekten....

KIPPENFOKKERS opereren op het scherp van de snede. Het is waar dat jaarlijks de consumptie van kippenvlees met 5 procent stijgt. Maar de bedrijven die aan de basis staan van de ruim twintig miljard kippen en 550 miljard eieren die de mensheid elk jaar eet, zijn verwikkeld in een harde concurrentiestrijd.

'Wij kunnen gemakkelijk tientallen procenten afpakken van het marktaandeel van onze concurenten. Maar helaas kunnen ze dat ook van ons', schetst dr. G. Albers, researchmedewerker van Euribrid in Boxmeer, de onzekere situatie waarmee kippenfokkers moeten leven. Reden daarvoor: de kwaliteit van de elkaar beconcurrerende foklijnen verschilt slechts marginaal.

Euribrid is geen bedrijf dat kippen fokt voor de productie van vlees of eieren. Het behoort tot de vijf grootste wereldleveranciers van fokkippen. Zoals een aardappelboer pootgoed bij een kweker koopt, klopt een kippenboer of eierproducent aan bij bedrijven als Euribrid voor fokkippen. Elk dier krijgt gemiddeld honderd nakomelingen die, afhankelijk van het ras en de sekse, kunnen worden gebruikt als vlees- of legkip.

De fokkers selecteren hun dieren op voor de hand liggende kenmerken als de omvang van vlees- en eierproductie en de doelmatigheid waarmee deze producten door de kippen worden gewonnen uit hun voer. Om de kwaliteit van vlees en eieren te beoordelen, wordt bijvoorbeeld gekeken naar de kleur van het spierweefsel, de plaats waar het zich ontwikkelt - borstvlees is erg populair - en de sterkte van de eierschaal. Maar fokkers zouden ook graag selecteren op ziekte-resistentie en onaantrekkelijkheid voor bacteriën als Salmonella.

'De kwaliteit van ons product bepaalt onze overleving, maar fokken is gokken', zegt Albers. 'Het aantal eieren dat een leghen produceert, kunnen we met een zekerheid van ongeveer 80 procent voorspellen, maar er zijn kenmerken waar die slechts 20 procent bedraagt. Als je de genen die betrokken zijn bij de eileg zou kunnen lokaliseren, kunnen we het selectieproces verbeteren en sneller de genetische potentie van de kippen verhogen.'

Daarom werkt Euribrid mee aan het chick map-project, een poging om het erfelijk materiaal van de kip in kaart te brengen. Einddoel is om alle tachtigduizend kippengenen een plaatsje te geven op een genetische kaart. Zover is het nog lang niet, want wereldwijd werken er maar een paar groepen aan ontrafelen van het kippengenoom. Wel krijgen de eerste verkennende landkaarten van de kippenchromosomen vorm en zo sluit de kip zich aan bij rat, platworm, fruitvlieg, rund, varken en mens waarvoor ook genetische kaarten worden ontwikkeld.

Het chick map-project wordt gefinancierd door de EU en uitgevoerd door zeven laboratoria in vier landen. Dr. M. Groenen, van het Wageningen Institute of Animal Sciences van de Landbouwuniversiteit, is een van de onderzoekers die in het kader van het Europese project proberen de genetische geheimen van de kip te ontsluieren. Dat valt niet mee omdat van de 39 paar chromosomen die de kern van een kippencel telt - en die het erfelijk materiaal bevatten - het gros dermate klein is dat de onderzoekers er weinig aanknopingspunten in vinden om de genen het in kaart te brengen.

Groenen: 'De eerste stap is het zoeken naar merkers op het DNA die kunnen worden gebruikt als aanwijzing dat een bepaalde eigenschap ook daadwerkelijk in de kip aanwezig is.'

Merkers zijn specifieke stukjes DNA die met moderne biotechnologische methoden herkend kunnen worden en dienen als een soort vlaggetjes. Deze vlaggetjes geven als een soort hectometerpaaltjes langs een snelweg de plaats op het chromosoom aan, maar ze zeggen niets over de eigenschappen die daar liggen. Daarover kunnen pas uitspraken worden gedaan als een kippeneigenschap - bijvoorbeeld bruine eieren - altijd samenhangt met het verschijnen van hetzelfde vlaggetje op het DNA van die kip.

'Bij landbouwhuisdieren als kippen gaat het bijna nooit om kenmerken die samenhangen met slechts één enkel gen', zegt Groenen. 'Die zijn met de traditionele selectiemethoden allang uitgeselecteerd. Het gaat vooral om kenmerken als vleesproductie of ziekteresistentie, die door diverse genen tegelijkertijd worden aangestuurd.'

Samen met Euribrid, waar de dieren worden geselecteerd, hebben Groenen en zijn medewerkers het bloed van vele tienduizenden kippen geanalyseerd. In een eerste experiment waren de dieren afkomstig van een kruising van grootouders die of relatief veel of relatief weinig gespierd door het leven gaan. Na 23 weken (plus een week of zes voor het leggen van veertig eieren) waren er 450 nakomelingen, die na nog eens dertig weken 18 duizend kleinkinderen produceerden.

Uit het erfelijk materiaal van deze dieren werden vierhonderd merkers gedestilleerd en op een genetische kaart aangegeven. Door vergelijking van het erfelijk materiaal met wat er al bekend is in verschillende databestanden van menselijke en dierlijke genen, heeft Groenen behalve de merkers ook een vijftigtal genen op zijn kaart kunnen plaatsen.

In het experiment werd behalve naar groei, de omzet van voedsel in vlees en de vleeskwaliteit, gekeken naar ziekten als het mal-absorptie-syndroom (waarbij kuikens hun voer slecht opnemen) en ascites (vocht in de buik doordat hart en longen de snelle groei van de kip niet bij kunnen houden). Bovendien werd de gevoeligheid voor Salmonella (bacterie die kip en eieren besmet en voedselvergiftiging kan veroorzaken), in ogenschouw genomen.

Albers: 'Voor ons is Salmonella erg belangrijk. Wij leveren dieren af die vrij zijn van deze bacterie. Maar bij de productie van vlees en eieren kunnen de kippen natuurlijk geïnfecteerd raken. Ik denk niet dat je kippen ooit volledig resistent tegen zo'n ziekte kunt maken, maar als je een genetische opmaak kunt vinden waardoor ze minder gevoelig zijn, kunnen de beschermende maatregelen in de leg- of vleesboerderijen wel meer effect sorteren.'

Nu is het voor een fokker als Euribrid nog buitengewoon lastig om kippen te selecteren op ongevoeligheid voor Salmonella. De fokker moet dan grote hoeveelheden dieren blootstellen aan deze bacterie, die hij juist vreest zoals een varkensboer de pest. Als er genetische merkers voor Salmonella-resistentie zouden zijn, zijn zulke grootschalige proeven niet nodig omdat hij de potentieel resistente kippen van tevoren kan selecteren op grond van hun DNA.

'Ik zit te springen om een genenkaart', zegt Albers. 'In principe is de moleculair-genetische techniek duurder dan de gebruikelijke selectiemethoden, maar zij heeft de potentie om effectievere selectie mogelijk te maken, ook op kenmerken waarop we nu niet of nauwelijks kunnen selecteren, zoals op Salmonella-resistentie of de vet-eiwit-verhouding van de eieren.'

Het typeren van het kippen-DNA op basis van vele duizenden monsters, is allang geen handwerk meer. Net als voor het Humane Genoom Project staan er automatische analyse-machines te stampen. Alleen zijn het er niet zoveel als voor het ophelderen van het menselijk DNA, waarvoor er wereldwijd dagelijks enkele honderden apparaten in de weer zijn.

Groenen: 'De kip is natuurlijk minder interessant dan de mens. Wij hebben nu twee DNA-sequencers in gebruik voor de kip en er staan er nog wel een paar verspreid over de wereld. Maar het blijft slechts een klein clubje onderzoekers.'

Een volledige, gedetailleerde kaart zullen Groenen en de zes andere Europese laboratoria in Engeland, Frankrijk en Duitsland niet kunnen maken in de komende twee jaar dat het Europese project nog duurt. Wel willen ze een flink aantal hectometerpaaltjes langs het kippen-genoom slaan en eventueel gevonden genen vergelijken met die van de mens en andere diersoorten.

Bedrijven als Euribrid zullen door hun samenwerking met de genenonderzoekers zeer waarschijnlijk concurrentievoordeel kunnen behalen uit het project. Maar even waarschijnlijk zal dit voordeel tijdelijk zijn.

Maarten Evenblij

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden