Gehaaide Zalm creëert zelf zijn miljarden-meevallers

Natuurlijk gaat het economisch goed met Nederland, maar de extra miljarden van minister Gerrit Zalm zijn ook geregisseerd: wie zo somber over de groei denkt, creëert zijn eigen meevallers, aldus Kees Vendrik....

'NOG eens 15 miljard extra in schatkist', kopte de Volkskrant gisteren. Nederland is rijker dan ooit en de coalitie mag nu onder leiding van VVD-minister Zalm de poet verdelen. De argeloze toeschouwer van deze zoveelste meevaller moet wel de indruk hebben dat het paradijs nabij is. Dat is helaas nog niet het geval.

Terwijl de schatkist overloopt en de private consumptie en de beurskoersen 'exhibitionistische' trekken vertonen, heerst in Nederland publieke armoede. Dat geldt voor de onderwijssector en gezondheidszorg, maar ook voor mensen met een uitkering die in 2001 met de grote belastingherziening verder op achterstand gezet worden.

Dat is geen toeval. Het inmiddels fameuze begrotingskader van Zalm speelt hierin een essentiële rol. Dit 'behoedzame' begrotingsbeleid voorziet in een nogal krappe begroting, waarbij Zalm alle moeite doet om publieke investeringen tegen te houden. Wie zo krap begroot als Zalm, houdt snel geld over. Wie zo somber denkt over de economie (en dus de belastinginkomsten), kan meevaller op meevaller stapelen. Hoe goed het ook gaat met de Nederlandse economie en werkgelegenheid, een deel van de huidige meevallergekte is geregisseerd. 'Meevallers' ontstaan deels door het onderwijs en de gezondheidszorg budgettair gesproken klein te houden. Dat kan vanaf 2001 nog erger worden. Het kabinet voert in dat jaar het belastingplan in, waardoor 6 miljard gulden wordt besteed aan lagere belastingen. Ook de onderwijzer en de verpleegster profiteren daarvan.

In de kabinetsformatie in 1998 heeft de gehaaide Zalm voorgesteld om dus maar minder salaris te bieden, want ze gaan er immers toch al op vooruit. De begroting voor 2001 en 2002 rust op een loonbod dat onder de inflatie ligt. Het is maar de vraag of met zo'n bod nog mensen in onderwijs en zorg willen (blijven) werken. Dat klemt des te meer, nu de krappe arbeidsmarkt werknemers een keuze laat. Een concurrerend loonbod voor verpleegsters en onderwijzers in de publieke sector is dus hard nodig. Het oplossen van Zalms papieren bezuiniging beperkt de ruimte voor nieuwe uitgaven: 1 procent hogere salarissen kost 3 miljard gulden.

Maar we hebben toch enorme meevallers? Hier komt deel II van het begrotingsbeleid van Zalm in beeld. Die grote meevallers ontstaan vooral aan de inkomstenzijde van de begroting. Dat voorzag Zalm, begrotingskenner bij uitstek, in 1998 heel goed. De Volkskrant meldt dat volgens het CPB in 2001 op een uitgavenmeevaller van 5,5 miljard kan worden gerekend. Aan de inkomstenzijde loopt de meevaller in dat jaar op tot 17,5 miljard. Heilig voor Zalm is de harde scheiding tussen inkomsten en uitgaven. Voor het onderwijs en de zorgsector zit er dus niet meer in dan die 5,5 miljard, waarvan de eerste miljarden op gaan aan normale salarissen.

De inkomstenmeevaller van 17,5 miljard mag volgens dezelfde regels niet worden besteed aan uitgaven en valt bij onverkorte toepassing van de begrotingsspelregels uit het regeerakkoord voor 50 procent toe aan het financieringstekort. De andere helft gaat naar lastenverlichting en komt bovenop de 6 miljard van het Belastingplan. Zo gaat Paars-II precies op Paars-I lijken. Zonder ingrijpen zal het kabinet-Kok de kiezer het volgende resultaat presenteren: daling van het financieringstekort met 8 miljard, lastenverlichting 16 miljard, extra uitgaven in de publieke sector (die nog aan het bekomen is van 12 miljard bezuinigingen onder Paars I) 1,5 miljard. Nederland wordt er niet mooier op. De tweedeling tussen publieke armoede en private rijkdom verdiept zich. Pikant is ook dat er een hoger doel is dan de staatsschuld: lagere belastingen.

Het begrotingsbeleid van minister Zalm moet op de helling. Het zou zeer welkom zijn als ook de Nederlandse vakbeweging daar dit voorjaar nadrukkelijk stelling in neemt. GroenLinks heeft onlangs een alternatief begrotingskader ontwikkeld dat wel ruimte biedt voor publieke investeringen. Dat kan door de volgende aanpassing van het paarse begrotingsbeleid.

Wij gaan daarbij uit van een normale inschatting van de economische groei van 2,75 procent jaarlijks in plaats van de 2 procent van Zalm. Er ontstaat op voorhand meer ruimte voor publieke investeringen en normale salarissen en uitkeringen. Alleen al hierdoor is 6 miljard extra beschikbaar in 2002. Door normaal te begroten komt een einde aan de meevallergekte, vooral bij de inkomsten, en komt de begroting tot rust. Door daarnaast extra lastenverlichting uit te sluiten, kan deze regeerperiode met een begrotingsevenwicht worden afgesloten.

Het is nu of nooit. Achtereenvolgende kabinetten hebben jarenlang bezuinigd op de publieke sector onder de verwijzing van de noodzaak van economisch herstel. Nu het herstel daar is, is er nog steeds geen ruimte voor publieke investeringen. Bij de verkiezingingen in 1998 wilden alle partijen, behalve de VVD, meer ruimte voor publieke investeringen als de economische groei meevalt. Dit pleidooi kan niet samengaan met het handhaven van de begrotingsregels van Zalm.

Tot nu toe steunen ook de PvdA en premier Kok minister Zalm in de keuze voor het behoedzame scenario en de ijzeren scheiding tussen inkomsten en uitgaven. Dat staat haaks op de pleidooien voor meer ruimte voor onderwijs en zorg. Die zijn ongeloofwaardig zolang politieke partijen zichzelf gevangen houden in het knellende kader van Zalm. Bij de PvdA leidt dat bovendien tot de merkwaardige stellingname dat, vanwege gebrek aan financiële ruimte, de bestrijding van de armoedeval geen prioriteit heeft.

In het hiervoor geschetste begrotingsbeleid kan het sociaal minimum wel stijgen, kan de armoedeval worden aangepakt, krijgen onderwijs en zorg de budgettaire aandacht die ze verdienen en wordt de oplopende milieuschade bestreden. Zolang het begrotingsbeleid van Zalm overeind blijft, is financiering van deze progressieve agenda uitgesloten en blijven lagere belastingen het hoogste gebod.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.