'Gegarandeerd pensioen bestaat echt niet'

De Nederlandsche Bank vindt dat er snel een nieuw pensioenstelstel moet komen. Een stelsel zonder beloften en zekerheden, maar transparant voor elke deelnemer. 'Nu wringt het aan alle kanten.'

Beeld Adrie Mouthaan

In weinig landen is het pensioen beter geregeld dan in Nederland, maar toch moet het pensioenstelsel op de schop. Hoe eerder wordt besloten hoe dat nieuwe stelsel eruit moet zien, hoe beter, zegt De Nederlandsche Bank, de toezichthouder van de pensioenfondsen. DNB-directeuren Job Swank en Frank Elderson roepen politiek, werkgevers en vakbonden op vaart te maken met het inrichten van het stelsel van de toekomst.

Nu de Sociaal-Economische Raad zijn langverwachte visie heeft gegeven op de mogelijke aanpassingen van het stelsel, barst de discussie over de pensioenen opnieuw los. De ouderenpartijen en de vakbonden roeren zich en staatssecretaris Klijnsma moet binnenkort ook met een standpunt komen. De Nederlandsche Bank heeft zich de laatste tijd weinig laten horen in het pensioendebat, maar SER-lid Swank en pensioentoezichthouder Elderson vinden het nu tijd om hun stem te laten horen. Zij pleiten voor een stelsel met individuele pensioenpotjes, waarbij het beleggingsbeleid wordt afgestemd op de pensioenspaarder: veel beleggingsrisico voor jongeren, weinig risico voor oudere werknemers.

De vakbeweging hecht eraan dat pensioenfondsen ook in het nieuwe stelsel een gemeenschappelijke reserve opbouwen om beleggings-tegenvallers op te vangen. Die wens begrijpen de twee DNB-directeuren, maar die buffer mag niet te groot zijn, waarschuwen ze, want anders blijft ook het nieuwe stelsel gevoelig voor belangenconflicten tussen generaties.

Wat Swank en Elderson misschien nog wel belangrijker vinden dan een nieuw pensioenstelsel, is dit: iedereen moet eindelijk gaan beseffen dat een koopkrachtig, gegarandeerd pensioen niet bestaat. Bij alle Nederlanders moet doordringen dat we geen zekerheid hebben over het bedrag dat we krijgen als we met pensioen gaan. De kans dat ons pensioen meestijgt met de inflatie, dus met de mate waarin het leven duurder wordt, is in het huidige stelsel miniem.

Je moet geen belofte van een 'koopkrachtig, gegarandeerd pensioen' doen, zegt Swank. Pensioenfondsen zouden zelfs niet moeten zeggen dat ze daarnaar streven. 'Als je mensen vertelt dat je naar een koopkrachtig gegarandeerd pensioen streeft, geef je de boodschap: gaat u maar rustig slapen, want het komt vanzelf goed. Maar het komt niet vanzelf goed.'

U wilt een nieuw stelsel, maar nu is de pensioenpot met 1.300 miljard euro groter dan ooit. Waarom moet er iets veranderen?

'In vergelijking met het buitenland staan we er goed voor', zegt Elderson. 'We hebben met elkaar bijna twee keer de waarde van onze economie bij elkaar gespaard. Armoede onder ouderen komt in Nederland weinig voor in vergelijking met andere landen. De totale pensioenuitkering is wereldtop. En alles tegen relatief lage kosten. De grote kwetsbaarheid van het Nederlandse systeem is echter: er is veel gespaard, maar er is nog meer beloofd.'

Swank: 'Daardoor wringt het huidige stelsel aan alle kanten en moet het op de schop. Dat is hondsingewikkelde materie. Slechts een handjevol mensen in Nederland heeft er echt verstand van en die vragen nog wel-eens aan elkaar: wat bedoel je precies? Omdat het zo complex is, moet de totstandkoming van het nieuwe stelsel niet worden aangegrepen om te veel nieuwe dingen te introduceren. Zoals het mogen kiezen van je pensioenfonds. Of je pensioenpremie mogen gebruiken om je hypotheek af te lossen in plaats van om pensioen op te bouwen. Of als je 65 jaar bent alvast wat pensioen opnemen voor prepensioen. Parkeer al die ideeën, dat komt later misschien, want nu is het al ingewikkeld genoeg.'

'Bovendien: we weten niet hoeveel behoefte de mensen hebben aan keuzevrijheid. Kiezen vinden mensen moeilijk, zeker als hun pensioen nog ver weg is. Dat er paternalistische elementen in het stelsel zitten, is onvermijdelijk. Als mensen móéten kiezen, zoals in de VS, dan maken ze ook wel-eens de verkeerde keuzes, blijkt in de praktijk.'

Beeld anp

Dat er meer is beloofd dan gespaard is een papieren werkelijkheid. De te grote beloftes, de te hoge verplichtingen zijn vooral het gevolg van de kunstmatig lage rente.

Swank: 'De rente speelt een heel belangrijke rol. Maar dat hij laag is, is geen incident. Hij daalt al sinds eind jaren tachtig. Het is zeer de vraag of de rente nog zo hoog wordt als destijds. In het huidige systeem zit echter de veronderstelling ingebakken dat de rente weer omhooggaat, dat je ooit weer betere tijden krijgt. Dat bedoelen we met die beloften die groter zijn dan het gespaarde. Om dat probleem uit het pensioenstelsel te krijgen, is een moeilijke weg.'

Elderson: 'Als het zo ingewikkeld is, kun je maar beter zo snel mogelijk beginnen. Er is geen tijd te verliezen om de mensen duidelijk te maken dat niet alle gewekte verwachtingen kunnen worden waargemaakt. Anders verlaten mensen het stelsel misschien wel. Fondsen doen overigens erg hun best om hierover helder te communiceren.'

Swank: 'We zeggen niet dat het nieuwe stelsel morgen klaar moet zijn. We zeggen wel dat we zo snel mogelijk een besluit moeten nemen over hoe dat stelsel eruit moet komen te zien, al duurt de overgang een aantal jaar. Die tijd moet je ook nemen voor zo'n complexe transitie.'

U brengt een gevoel van urgentie over, maar besluitvorming gaat in de polder zo ontzettend traag.

Swank: 'Inderdaad: het duurt lang. De vakbeweging heeft de meeste moeite om afscheid te nemen van het huidige systeem, omdat zij hecht aan collectiviteit. Bij veel pensioenfondsen zijn er nu tekorten. Dat betekent dat er bij de overgang naar een nieuw systeem pijn genomen moet worden. Goede communicatie moet de verwachtingen van deelnemers bijstellen. Hun moet duidelijk worden dat er geen zekerheid is over hun pensioen en dat heeft tijd nodig om te landen.'

Elderson. 'Daar moeten we dus met zijn allen aan gaan wennen. Mensen moeten leren dat het voor een 25-jarige ontzettend moeilijk is te voorspellen hoeveel er in zijn pensioenpotje zal zitten over 50, 60 jaar.'

U pleit net als de SER voor individuele pensioenpotjes. Voor welk huidig probleem is dat een oplossing?

Elderson: 'Het one size fits all-beleggingsbeleid, dus dat voor iedereen, jong en oud, op de dezelfde manier wordt belegd. Maar ouderen hebben behoefte aan zekerheid en jongeren willen een groter beleggingsrisico lopen om uiteindelijk een goed pensioen te kunnen krijgen. Dat verschil zit nu niet in het stelsel. Het is nu eigenlijk: one size fits nobody. Dat is een hele belangrijke kwetsbaarheid in het huidige systeem.'

Swank: 'Daarom moet er een gedifferentieerd beleggingsbeleid komen: risicovol voor jongeren, weinig risico voor ouderen. Dat betekent ook het afschaffen van de doorsneepremie, waarbij elke deelnemer ongeacht zijn leeftijd evenveel premie betaalt. Die doorsneepremie hoort bij het uniforme beleggingsbeleid waar we vanaf moeten.'

De vakbeweging wil daarnaast een gezamenlijke buffer waaraan iedereen meebetaalt en die tot 30 procent van de totale beleggingspot omvat. Goed idee?

Swank: 'Collectieve buffers kunnen nuttig zijn, al is er nog discussie waarvoor die moeten dienen. Bijvoorbeeld voor als het beleggingsrendement tegenvalt. Je moet oppassen dat je die buffer niet zó groot maakt dat je het huidige systeem gaat kopiëren. Die gezamenlijke buffer is namelijk van niemand, waardoor er altijd getouwtrek zal zijn over de besteding ervan. Net als nu gebeurt met de huidige pensioenpot, die honderd procent collectief is. Als het instandhouden van een collectieve buffer voor de vakbeweging belangrijk is, moet er zeker naar gekeken worden, maar bij een buffer groter dan 10 procent van de pensioenpot neemt de meerwaarde af.'

Maar de polder komt er niet uit. De vakbonden dienen vooral de belangen van hun veelal oude leden en werkgevers willen zo min mogelijk premie betalen. Moet dit besluit niet eenzijdig bij de politiek worden gelegd?

Swank: 'De politiek maakt de spelregels waarbinnen het stelsel functioneert. Tegelijk zijn de pensioenen van de werkgevers en werknemers. Bovendien 'de politiek' is ook niet één partij, maar bestaat uit heel veel verschillende opvattingen. Ik denk dat het nu net zo moeilijk is politieke overeenstemming over een nieuw stelsel te bereiken als tussen werkgevers en werknemers.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.