Garantiebaan gehandicapten zo zeker nog niet

De Participatiewet moet 125 duizend arbeidsgehandicapten aan een baan helpen. Maar zelfs het bedrijf dat al vele jaren met gehandicapten werkt, is huiverig om mensen aan te nemen. Waar gaat het mis?

Twee werknemers van Nedco in Nieuwerkerk aan de IJssel, dat onder meer wasmachineslangen maakt. Beeld Julius Schrank

Telefoon, Sociale Zaken aan de lijn. Of arbeidsbemiddelingsbureau Emma at Work een werkbezoek van Jetta Klijnsma op poten wil zetten, het liefst een beetje pronto, vraagt de persvoorlichter van de staatssecretaris. Klijnsma wil weleens wat praktijkvoorbeelden van de Participatiewet zien, de wet waarmee het kabinet de komende tien jaar 125 duizend arbeidsgehandicapten aan een baan wil helpen. En laat Emma at Work nou net gespecialiseerd zijn in het aan de slag helpen van jongeren met een chronische ziekte of lichamelijke beperking.

Het bureau voelt er weinig voor om braaf de assist te geven voor een door de staatssecretaris in te koppen pr-doelpunt. En dus besluit Emma at Work ook een voorbeeld in het programma te fietsen van hoe de Participatiewet juist níét goed werkt.

Zo kon het gebeuren dat Klijnsma op 20 april in de Amsterdamse Afrikahaven de hand schudde van MS-patiënt Danny Haanstra (33), magazijnmedewerker bij Rietlanden Terminals, een overslagbedrijf voor steenkolen en schroot. Haanstra heeft de dubbele pech dat zijn multiple sclerose 'pas' op zijn 24ste werd geconstateerd, te laat om een Wajong-uitkering te krijgen. Recht op de bijstand of WIA heeft de bij zijn ouders wonende Beverwijker evenmin.

Ziek

Omdat hij buiten alle sociale regelingen valt, valt hij ook buiten de banenafspraak uit het Sociaal Akkoord voor de 125 duizend arbeidsgehandicapten, wat hem minder aantrekkelijk maakt voor werkgevers. Maar voor Rietlanden is dat geen punt, het bedrijf wil Haanstra graag in vaste dienst nemen, zonder er subsidie voor te krijgen.

Er is alleen een obstakel: Rietlanden wil wel een no-riskpolis van het UWV, opdat het bedrijf niet hoeft op te draaien voor Haanstra's ziektekosten mocht hij door zijn MS onverhoopt niet meer kunnen werken. Want bij ziekte moet zijn werkgever tot wel twaalf jaar doorbetalen aan Haanstra, ook al werkt hij pas sinds begin dit jaar bij Rietlanden. Kon Klijnsma niet een uitzondering maken en Haanstra een no-riskpolis bezorgen?

Klijnsma beloofde het te laten uitzoeken. Enkele maanden later kwam het antwoord van het UWV en de gemeente Beverwijk: nee, een uitzondering is niet mogelijk. En dus neemt Rietlanden Terminals in januari alweer afscheid van Haanstra. 'We vinden het allemaal hartstikke zonde, maar ik heb de vacature inmiddels alweer uitgezet', zegt Rietlandens hr-manager Gretha Veerman. 'Ik ben al drie jaar niet ziek geweest, wie weet ben ik de komende tien jaar ook niet ziek', zegt Haanstra. 'Nu kom ik straks in de WW, dan kost ik de samenleving meer dan met een no-riskpolis.'

'Oneerlijke concurentie'

Het is slechts een van de vele voorbeelden dat het plan om tot 2026 125 duizend arbeidsgehandicapten aan het werk te krijgen zelf ook nogal wat handicaps heeft. Een van de handicaps is dat de zogeheten banenafspraak niet zozeer bedoeld lijkt om de arbeidsparticipatie van gehandicapten te verhogen, maar om het aantal uitkeringen te verminderen, zegt Larissa Bergshoeff van Emma at Work. De banenafspraak geldt alleen voor gehandicapten met een uitkering. Pas geleden had Bergshoeff nog een meisje met een aangeboren hersenafwijking aan de lijn. Ze heeft nooit een Wajong-uitkering aangevraagd omdat ze geen zin had het etiket 'Wajonger' opgeplakt te krijgen. Haar gebrek aan een uitkering bemoeilijkt nu wrang genoeg haar zoektocht naar een baan. Veel bedrijven hebben liever een arbeidsgehandicapte die onder de Participatiewet valt, want dan voldoen ze aan de banenafspraak. 'Oneerlijke concurrentie', vindt Bergshoeff.

Een andere handicap is dat er niet genoeg mensen met een beperking zijn om aan de vraag van werkgevers te voldoen, zegt Aart van der Gaag, voorzitter van uitzendkoepel ABU. Van der Gaag, 'Commissaris 100.000 banen', voert campagne om bedrijven 100 duizend gehandicapten te laten aannemen, de overige 25 duizend banen moeten van de overheid komen. Maar wacht even, hoezo zijn er niet genoeg kandidaten? Naar schatting komen meer dan 200 duizend mensen in aanmerking voor de zogeheten garantiebanen: Wajongers, SW'ers en bijstandsgerechtigden, plus nieuwe instroom van jonge gehandicapten. Keus genoeg, toch?

Dat valt tegen, zegt Van der Gaag. Het UWV moet bijvoorbeeld eerst een grootscheepse herbeoordelingsoperatie uitvoeren, om te bepalen wie van de gehandicapten onmogelijk zelfstandig het minimumloon kan verdienen en dus in aanmerking komt voor de garantiebanen. Het UWV is amper begonnen, zegt Van der Gaag: tot nu toe zijn slechts zevenduizend kandidaten beschikbaar, die ook maar net bij de vacatures moeten passen. 'De Amsterdamse wethouder Arjan Vliegenthart zei laatst: aan de werkgevers ligt het niet, maar aan de procedures bij de overheid. Als een SP-wethouder dat al zegt, voel ik mij als werkgever toch wel gesteund.'

Emiel Smit van Nedco in Nieuwerkerk aan de IJssel, dat onder meer wasmachineslangen maakt. Beeld Julius Schrank

Klootzakken!

We hebben ons verkeken op hoe streng de definities zijn waaraan gehandicapten moeten voldoen voor de garantiebanen, zegt voorzitter René Paas van Divosa, de vereniging van directeuren van de gemeentelijke sociale diensten. 'Die 125 duizend banen zijn op zich niet zo extreem voor de Nederlandse arbeidsmarkt, zeker als je bedenkt dat we dat aantal pas in 2026 hoeven te halen. Maar wat niet iedereen zich heeft gerealiseerd is hoe strak de definitie is die het UWV moet hanteren: je moet als gehandicapte nergens op eigen kracht het minimumloon kunnen verdienen. Je ziet dat werkgevers heel hard werken om de garantiebanen te realiseren, maar ik ben wel bezorgd dat de definities te strak zijn om genoeg mensen te vinden, wat dan weer tot frustratie leidt bij werkgevers.'

KLOOTZAKKEN! Het zijn allemaal klootzakken!' Een paar keer per jaar gaat Emiel Smit in de woorden van zijn chef 'helemaal uit z'n naad'. Bijvoorbeeld als hij op de perrontrappen van Rotterdam CS net bruusk aan de kant is geduwd door de spoorwegpolitie, of zich bedreigd voelt door de graafmachine van een wegwerkersploeg. Tegen de tijd dat de anders zo goedmoedige reus op zijn werk arriveert bij kunststofproducent Nedco in Nieuwerkerk aan den IJssel is Smit helemaal van de kook van alle klootzakken in de wereld. 'Gefeliciteerd!', complimenteert zijn chef Klaas van de Wetering hem dan, in een poging hem weer in het gareel te krijgen: 'Eindelijk iemand met mensenkennis.'

Smit (37), een rotsblok van een kerel met een Feyenoordjas aan, is autistisch. Bij Nedco maakt Smit anti-trillingsmatten om wasmachines op te zetten, of polijst hij acrylaatplaten, opdat zijn arbeidsgehandicapte collega's er folderhouders van kunnen maken. Het moeilijkste aan zijn werk, vertelt Smit, is dat hij flexibel moet zijn. Soms moet hij opeens op de spuitmachine werken in plaats van op de polijstmachine. Of soms is hij bezig acrylaatplaten te polijsten als zijn chef met een spoedorder komt: of hij eerst een ander pallet met platen wil polijsten, voor een klant die snel folderhouders nodig heeft. 'Het maakt geen reet uit, hij kan het gewoon tussendoor doen, dat is zo gebeurd', zegt Van de Wetering. 'Maar dan sputtert hij tegen, want hij had zich er niet op ingesteld.' Op slechte dagen herhaalt Smit dan eerst twintig keer dat dit niet de afspraak was. 'Dus als ik weet dat we die dag iets heel anders gaan doen dan normaal, stuur ik hem 's morgens een sms als hij in de trein zit, dan kan hij zich voorbereiden', zegt Van de Wetering.

Danny Haanstra, die zijn baan bij overslagbedrijf Rietland Terminal in Amsterdam verliest. Beeld Julius Schrank

Haagse grilligheid

Voor veel bedrijven is werken met gehandicapten onbekend terrein, maar Nedco heeft er bijna twintig jaar ervaring mee. Smit is een van de zeventien arbeidsgehandicapten bij de fabrikant van onder meer wasmachineslangen en ventilatieroosters. Voor de goede orde, zegt Van de Wetering, mochten mensen argwaan hebben: 'We verdienen er niet aan'. De eerste drie jaar kun je er dankzij subsidies nog geld aan overhouden, maar de meeste arbeidsgehandicapten werken al veel langer bij Nedco, zegt Van de Wetering: Pauline (laagbegaafd) bijvoorbeeld vijf jaar, Ella (autist) twaalf jaar, Dirk-Jan (downsyndroom) tien jaar. Allemaal met een contract voor onbepaalde tijd.

Ondanks Nedco's goede ervaringen met gehandicapten is het bedrijf huiverig om nieuwe gehandicapten aan te nemen, want die vallen onder de Participatiewet. Voor Emiel en zijn collega's krijgt Nedco loondispensatie, voor nieuwe arbeidsgehandicapten loonkostensubsidie. Het verschil zit hem in de Haagse grilligheid, waarvoor Van de Wetering beducht is. 'Loondispensatie is een recht, dat kan je niet worden afgepakt. Loonkostensubsidie is een voorziening, die kan van de ene op de andere dag verdwijnen. Dat hebben we eerder gezien met de zonnepanelensubsidie.'

De subsidies voor arbeidsgehandicapten zijn de afgelopen jaren al sterk versoberd. Vroeger kreeg je de eerste drie jaar maximaal 5.100 euro premiekorting boven op de loondispensatie, nu nog 1.800 euro, vertelt hij. En vroeger viel er nog te onderhandelen met het UWV over de loonwaarde van arbeidsgehandicapten, oftewel het percentage van wat een gehandicapte aankan in vergelijking tot andere werknemers. Schatte Van de Wetering iemands loonwaarde op 40 procent en het UWV op 60 procent, dan kwamen ze meestal wel ergens in het midden uit. De rest van het loon werd dan aangevuld door de overheid. Maar met de nieuwe methode is onderhandelen over de loonwaarde niet meer mogelijk, 'want die is wetenschappelijk vastgesteld door TNO', zegt Van de Wetering. Hij rolt nog net niet met zijn ogen.

Twee werknemers van Nedco in Nieuwerkerk aan de IJssel, dat onder meer wasmachineslangen maakt. Beeld Julius Schrank

Overheidsdwang

Van de Wetering snapt wel dat de overheid de subsidies voor werkgevers heeft versoberd, want er is 'ongekend veel misbruik van gemaakt'. 'Bedrijven namen iemand aan van 18 jaar, die kreeg het minimumloon, waarvoor de werkgever bijvoorbeeld 50 procent loondispensatie ontving. Als je een contract gaf voor een half jaar kreeg je daar nog eens 4.300 euro bovenop, gaf je daarna nog een half-jaarcontract dan kreeg je weer 4.300 euro. Daar hield je dik geld aan over.'

Maar Van de Wetering betwijfelt of de overheidsdwang achter de Participatiewet zin heeft. Mocht er een quotum komen voor een verplicht aantal arbeidsgehandicapten bij bedrijven, dan zullen veel werkgevers de boete van 5.000 euro per arbeidsplek voor lief nemen, merkt hij aan gesprekken met andere werkgevers. Of werkgevers zullen wel naar de letter, maar niet naar de geest van de Participatiewet handelen, vreest Van de Wetering.

Wie echt doortrapt is, steekt alle subsidies in zijn zak en neemt na drie tijdelijke contracten in twee jaar netjes afscheid van zijn gehandicapte werknemer, en neemt dan de volgende gehandicapte annex subsidiemelkkoe in dienst. 'Het hele moet-verhaal vanuit Den Haag, dat gaat gewoon niet werken.'

Quotumwet vanaf 2016?

In het in 2013 gesloten Sociaal Akkoord hebben het kabinet, werkgevers en vakbonden afgesproken dat ze tot 2026 125 duizend banen gaan creëren voor arbeidsgehandicapten. Daarvan komen er 100 duizend van het bedrijfsleven, de rest van de overheid. Werkgevers krijgen daarvoor loonkostensubsidie.

Als het niet snel genoeg gaat met de 'garantiebanen' voor gehandicapten dan kan vanaf 2016 voor het eerst een quotum in werking treden. Bedrijven met 25 werknemers of meer moeten dan minstens 5 procent arbeidsgehandicapten in dienst hebben.

'Chantage', noemde VNO-NCW-voorzitter Hans de Boer vorig jaar de dreiging van een quotumwet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden