Fyra-verhoren: 'NS heeft het tot tweemaal toe verprutst'

De parlementaire enquêtecommissie Fyra is vanmorgen begonnen met de derde dag van de openbare verhoren over het debacle met de hogesnelheidslijn. Onder meer oud-minister van Financiën Gerrit Zalm en oud-minister van Verkeer en Waterstaat Tineke Netelenbos verschenen vandaag voor de commissie. Volkskrantredacteur Sander Heijne woonde de zitting bij en deed gedurende de dag verslag. Lees het hieronder terug.

Tineke Netelenbos (Minister van Verkeer en Waterstaat van 1998 tot en met 2002) voorafgaand aan de openbare verhoren van de parlementaire enquetecommissie Fyra. Beeld anp

15:43 uur: 'NS heeft het tot tweemaal toe verprutst'

De NS acteerde na de afwijzing van het onderhandse bod op de hogesnelheidslijn in 1999 als een klassiek staatsbedrijf. De directie van het bedrijf vertrouwde er blind op dat wanneer ze iets anders wilden dan het kabinet, het kabinet hen uiteindelijk toch wel zou volgen.

Dit zegt voormalig minister van Verkeer en Waterstaat Tineke Netelenbos tijdens haar verhoor voor de parlementaire enquêtecommissie Fyra. Netelenbos bevestigt in het gesprek het beeld dat ontstond tijdens eerdere verhoren; de minister was als een van de weinigen binnen het kabinet geneigd de flitslijn aan de NS te gunnen. Netelenbos: 'Maar ze hebben het zelf tot tweemaal toe verprutst.'

De NS stond er eind jaren negentig slecht voor met veel arbeidsonrust, slechte prestaties en vuile stations. Dus moest het bedrijf de handen dichtknijpen met een herkansing. Netelenbos was dan ook erg teleurgesteld dat de NS die kans liet liggen. De NS-leiding voelde zich te geschoffeerd door afwijzing van het eerste bod. 'Dat was weinig professioneel', vond Netelenbos.

Netelenbos dacht niet aan aftreden
Netelenbos was tegen de openbare aanbesteding van het vervoer op de hogesnelheidslijn HSL-Zuid, maar vond dat geen reden om af te treden. Zij wilde de aanbesteding stopzetten en in plaats daarvan in zee gaan met de zogeheten Oranjecombinatie. Dat was een samenwerking van NS, Schiphol en KLM.

Maar toen ze haar zin niet kreeg binnen het kabinet, zag Netelenbos geen reden om op te stappen. Zij had aanvankelijk ook ingestemd met openbaar aanbesteden, dus legde ze zich erbij neer dat haar collega's hier niet op terug wilden komen.

Haar collega op Landbouw Laurens Jan Brinkhorst dacht heel Europees, dus die was niet te porren voor een combinatie van Nederlandse bedrijven, zei Netelenbos. Het ministerie van minister Gerrit Zalm (Financiën) was er veel aan gelegen samenwerking tussen bedrijven en overheid (publiek-private samenwerking) van de grond te krijgen. Met de aanleg van wegen en tunnels lukte dit nog niet erg. 'Daar zaten ze op een succesje te wachten', zei Netelenbos. Dus had ze van hen geen steun te verwachten voor het stopzetten van de openbare aanbesteding.

Netelenbos zocht met een persoonlijke brief steun bij premier Wim Kok, maar die zei die brief liever als niet verzonden te beschouwen. Zijn hoogste ambtenaar voorzag juridische problemen omdat andere mededingers zich benadeeld zouden kunnen voelen als zou blijken dat er ook al een voorstel lag van de Oranjecombinatie.

Maar volgens Netelenbos was goed uitgezocht dat er geen juridische obstakels zouden bestaan. Bovendien had haar brief geen officiële status. Zij zei tegen Kok het schrijven dan maar te verscheuren. Die deed dat vervolgens daadwerkelijk.

'Goedkope treinen lag niet aan hoge bod'
Volgens Netelenbos is het 'echt baarlijke onzin' dat de NS zich gedwongen zag goedkope treinen te kopen omdat ze heel veel geld hadden neergelegd voor het binnenhalen van het vervoer op de hogesnelheidslijn HSL-Zuid. 'Dat is een beeld dat is neergezet door de NS en door vakbond FNV.'

De NS nam zelf een risico met de bestelling van de Fyra bij het Italiaanse bedrijf AnsaldoBreda, vindt Netelenbos. Beknibbelen op de kosten was nergens voor nodig want de spoorwegen hadden geld zat. Als het ministerie van Verkeer en Waterstaat zich tegen de materieelkeuze had kunnen aan bemoeien, had dat wel wat uit kunnen maken.

Netelenbos was wel verrast door het hoge bod van 178 miljoen euro van de NS, maar vond dat geen reden om het af te wijzen. Ze noemde het 'bijna cynisch' dat de NS 28 miljoen extra bij het eigen bod deed om er zeker van te zijn dat het de bieding zou winnen.

De minister ging ervan uit dat het bod was opgesteld door professionals en nam ook het oordeel van haar experts over dat het voorstel wel uitvoerbaar was. 'Ik ben niet een soort moederkloek die steeds zit te denken: 'Zouden ze nu wel weten wat ze doen?' De NS moest als de wiedeweerga gaan uitvoeren wat we hadden afgesproken. Maar het zou wel heel hard werken worden om het terug te verdienen.'

Netelenbos zei niet geweten te hebben dat de NS de gevraagde reistijd van 93 minuten tussen Amsterdam en Brussel niet kon halen. Ze erkende dat ze dat wel had moeten weten. Met de waarschuwing van een ingehuurde adviseur dat HSA, de exploitant van de HSL-Zuid, grote kans liep in 2011 failliet te gaan, kon ze niets, zei Netelenbos.

Tineke Netelenbos. Beeld anp
Tineke Netelenbos. Beeld anp

14.30 uur: 'Aanbesteding prima verlopen'

De openbare aanbesteding van de hogesnelheidslijn is in 2001 prima verlopen. Er was voldoende concurrentie en het bod van de NS was goed voor de schatkist. Ook achteraf was het een goed besluit om het bod van de NS te accepteren.

Dit zegt voormalig minister van Financiën Gerrit Zalm tegen de enquêtecommissie. Zalm is na de aanbesteding meerdere malen verzocht om het hoge concessiebedrag van 148 miljoen dat de NS jaarlijks moest betalen voor het gebruik van de lijn te verlagen - onder meer in 2004 door toenmalig NS-topman Aad Veenman.

De bewindsman zag niets in een aanpassing van het contract. 'Er reden toen nog geen treinen en er waren geen acute tekorten', aldus de voormalig bewindsman. De NS verzocht om een lager tarief op basis van nieuwe, somberdere prognoses over de opbrengst van de lijn. Zalm vond het prematuur. 'Als de zon schijnt ga je ook geen paraplu opzetten. Er was hier nog niets gebeurd. Men heeft vrijwillig biedingen gedaan, met open ogen en bewust. Daar hou je ze dan aan.'

Zalm gelooft niet dat een onderhandse gunning aan de NS de problemen met de Fyra had kunnen voorkomen. In tegendeel. 'Achteraf zou je kunnen redeneren dat het beter was als de hsl was gewonnen door een partij die weten hoe je met hoge snelheidslijnen met rijden en die de treinen kunnen komen', aldus Zalm.

De Duitse spoorwegen dienden echter een ongeldig bod in en de Franse spoorwegen deden überhaupt niet mee aan de aanbesteding. In andere landen was destijds nog weinig ervaring met flitstreinen. Niet dat het verschil had gemaakt, denkt Zalm. 'Ook als de Fransen hadden meegedaan, hadden ze het waarschijnlijk niet gewonnen van het bod van de NS.'

De verhoren van maandag en woensdag

Ook gisteren en maandag deed Sander Heijne verslag van de openbare verhoren. Lees de slowblogs hier (maandag) en hier (woensdag) terug.

Gerrit Zalm (Minister van Financien van 1994 tot en met 2002 en van 2003 tot en met 2007) tijdens de openbare verhoren van de parlementaire enquetecommissie Fyra. Beeld anp
Fyra-trein Beeld anp

12.20 uur: Verhoor Gerrit Zalm begonnen

Voormalig minister van financiën Gerrit Zalm wordt verhoord door de commissie. Zalm ging er indertijd mee akkoord dat de NS een onderhands bod zou uitbrengen op de hogesnelheidslijn HSL-Zuid.

De oud-bewindsman zei niets te hebben geweten van de plannen van NS om samen met KLM en Schiphol een nieuw onderhands bod te doen op het vervoer op de hogesnelheidslijn. Hij hoorde pas van deze zogeheten Oranjecombinatie toen daar al maanden aan werd gewerkt. Het kabinet had toen al besloten om openbaar te gaan aanbesteden.

11.30 uur

Lobbyisten van de NS smeekten de Tweede Kamer in 2002 om de prijs van treinkaartjes op de hogesnelheidslijn te limiteren. Aanvankelijk leek het verzoek succesvol; het parlement nam een motie hiertoe met een ruime meerderheid aan. Toenmalig verkeersminister De Boer heeft de motie echter nooit uitgevoerd.

Dit blijkt uit het verhoor van voormalig spoorwoordvoerder en Tweede Kamerlid Pieter Hofstra (VVD) voor de parlementaire enquêtecommissie Fyra. De NS had tijdens de onderhandelingen die volgden op het initiële bod op de lijn een aparte clausule in het contract laten opnemen die het parlement de mogelijkheid gaf de prijs van treinkaartjes op de lijn te maximeren. Als de clausule zou worden ingeroepen, kreeg de NS een korting van 47 miljoen euro per jaar op de concessievergoeding.

Tijdens eerdere verhoren voor de parlementaire enquete Fyra werd al duidelijk dat de NS met opzet een veel te hoog bod deed op het gebruiksrecht van de lijn. Na onderhandelingen kwamen de NS en het ministerie een gebruiksvergoeding van 148 miljoen euro per jaar overeen voor het gebruik van de lijn. Rekenmeesters van zowel het ministerie als de NS taxeerden de reële waarde van de lijn op 100 miljoen euro. De korting zou de business case van de NS op de lijn sluitend hebben gemaakt.

De NS stelde de clausule over de tarievenrestrictie als absolute voorwaarde om het contract te tekenen. Het ministerie ging akkoord met de gedachte de clausule nooit te zullen inroepen. 'Een onderhandelingsspelletje', noemde voormalig topambtenaar Wim Korf dat gisteren. De NS probeerde het ministerie echter via de Tweede Kamer schaakmat te zetten, blijkt uit het verhoor van Hofstra.

De strategie van het spoorbedrijf leek succesvol. Een meerderheid in de Kamer schaarde zich in 2002 achter de motie Veenstra, die bepaalde dat kaartjes op de hsl maximaal 25 procent duurder mochten zijn dan op andere lijnen. Toen de minister de motie naast zich neerlegde, is de Tweede Kamer hier echter nooit meer op teruggekomen. 'Ik was daar persoonlijk blij om', blikt Hofstra terug. De VVD-fractie stemde als enige tegen de tarievenrestrictie.

De onthutsende route naar het Fyra-debacle

Zaterdag stond er in de Volkskrant een reconstructie over het Fyra-debacle, inclusief een vooruitblik op de openbare verhoren. Wat weten we al, en op welke vragen moet de enquête nog antwoord geven?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden