Friesland is verwikkeld in een cultuurstrijd met als inzet het behoud van de eigen identiteit

Hoe Friesland strijdt voor zijn identiteit

In korte tijd is Friesland een aantal kroonjuwelen kwijtgeraakt: Friesland Bank en Friesland Foods. Opgeslokt door 'Hollandse' bedrijven. Nu dreigt voor zorgverzekeraar De Friesland hetzelfde lot. Of brengt de rechter donderdag redding?

Hoe Friesland zijn identiteit kwijtraakt Beeld Margo Vlamings

'We werden weggehoond.' Op 19 september 2017, het was toevallig Prinsjesdag, hadden de heren Jorrit Volkers, voorzitter van de stichting FB Oranjewoud - FB staat voor Fryslân Boppe - en Ferd Crone, burgemeester van Leeuwarden, een afspraak op het hoofdkantoor in Zeist van het grootste verzekeringsbedrijf van het land, Achmea. Doel van de visite was de top van het concern ervan te overtuigen dat men de gekoesterde regionale verzekeraar De Friesland Zorg ongemoeid moest laten. Het ging om meer dan een zaak, het ging om een gevoel. De Friesland, een dochter van Achmea, is gewend een eigen koers te varen; die relatieve zelfstandigheid diende geëerbiedigd te worden.

Volkers en Crone hadden geld meegebracht. Zelf willen ze het bedrag niet noemen; naar verluidt ging het om 25 miljoen euro. Het was in elk geval een miljoenenbedrag dat Volkers op de bestuurstafel van Achmea legde. In ruil zou De Friesland zich moeten kunnen losmaken of ten minste onder Achmea's vleugels zelfstandigheid moeten behouden. Het bedrag mocht worden beschouwd als een openingsbod. Volkers: ' We werden afgedroogd. Hoe we het in ons hoofd haalden!'

Friesland wil zijn eigen zorgverzekering terug. Er is een venijnig gevecht gaande tussen Friese werknemers, Friese autoriteiten en de top van superverzekeraar Achmea. Het gaat over geld, over werk en over marktaandeel. Bovenal is het echter een regelrechte cultuurstrijd. De inzet is behoud van het eigene, behoud van identiteit.

Tien jaar geleden raakte de noordelijke provincie Friesland Foods kwijt dat als zuivelcoöperatie terugging tot 1879. Overgenomen door Campina, Amersfoort. Vijf jaar geleden ging de regionale Friesland Bank verloren, na honderd jaar. Opgeslokt door Rabo, Utrecht. En nu is De Friesland Zorg aan de beurt. Ontmanteld door Achmea, Zeist.

Wat de bezorgde Friezen vrezen, is dat van De Friesland niet veel meer overblijft dan een agentschap, een filiaal van een tamelijk kleurloos, doch machtig hoofdkantoor. Zegt burgemeester Crone van Leeuwarden: 'Ik hoor van iedereen: je moet zorg in Friesland niet vanuit Zeist willen regelen.' Uit het Directieverslag 2016 van De Friesland: 'Klein is het nieuwe groot.' De identiteitsdiscussie die gaande is in de domeinen van de politiek en de cultuur lijkt nu ook op te duiken in de economie. Voorzitter Volkers van FB Oranjewoud: 'Van De Friesland Zorg blijven ze af.'

De ironie wil dat de miljoenen die de notabele Friezen Volkers en Crone in september meebrachten naar Zeist uit de bruidsschat komen van een eerdere overname van Fries ondernemend erfgoed. FB Oranjewoud is in 2012 opgericht uit de nalatenschap van de Friesland Bank. Aanvankelijk had Rabo gedacht de bank voor niets te kunnen inlijven. Na onderhandeling kwam een uitkering op tafel van zo'n 120 miljoen euro. FB Oranjewoud probeert met het fonds de Friese economie, cultuur en identiteit te ondersteunen. De meest in het oog springende actie tot nu toe was het meerderheidsbelang dat Oranjewoud heeft genomen in uitgeverij NDC, uitgever van onder meer de Leeuwarder Courant en het Friesch Dagblad.

Vingen de Friezen bot aan de onderhandelingstafel, dan moest Achmea maar gedwongen worden door de rechter. Vanaf 2011 heeft het moederconcern de dochter een status van relatieve zelfstandigheid gegund. In het najaar liet Achmea weten dat hieraan een einde moet komen. Directie en raad van commissarissen van De Friesland stemden in met de inlijving, met als argument dat op den duur toch niet aan schaalvergroting valt te ontsnappen. De ondernemingsraad van De Friesland zette begin januari de hakken in het zand. De raad keurde de inlijving niet alleen af, het stapte naar de Ondernemingskamer in Amsterdam met het verzoek Achmea te dwingen de status aparte van de Friezen blijvend te erkennen. De Ondernemingskamer is een gerechtshof dat zich uitspreekt over conflicten binnen bedrijven. Vandaag volgt de ontknoping en wordt de uitspraak verwacht in de zaak tussen de Friezen en de rest van Nederland.

Een schisma tussen ondernemingsraad enerzijds en directie van De Friesland en Achmea anderzijds is dichtbij. Tijdens de zitting in januari bleek hoe hoog het vuur is opgelaaid. Advocaat mr. P.L.J. Bosch beschuldigde namens de werknemers Achmea van 'vals spel'. Steeds heeft Achmea, betoogde hij, de ondernemingsraad gevraagd met nieuwe voorstellen te komen, een vergelijk te zoeken. Bosch: 'Maar als je Achmea dan een tegemoetkoming voorstelt, ben je het kwijt. (...) Zelf heeft Achmea geen enkele stap van betekenis gezet. Pure uitlokking dus. Achmea speelt vals.'

De bron van al het verdriet ligt verrassend genoeg bij De Friesland Zorg zelf, alweer zeven jaar geleden. Het was crisis en de onzekerheid maakte iedereen zenuwachtig. Daar kwam bij dat alle verzekeraars in Nederland te maken kregen met zwaardere verplichtingen om de risico's van een bankroet te verkleinen. Kon De Friesland daaraan wel voldoen? De regionale zorgverzekeraar besloot beschutting te zoeken bij een grootmacht.

De Friesland heeft in 2011 de fusie dus zelf gezocht. Achmea kreeg de firma voor niks. Raadsman Bosch: 'De Friesland kwam als onderlinge waarborgmaatschappij bij Achmea binnengevaren met in haar ruim een fors kapitaal en een stapel polissen. Daar hing geen prijskaartje aan.'

Een voorname rol in het fusieproces was weggelegd voor de toenmalige voorzitter van de raad van bestuur van De Friesland, Diana Monissen. Ze was korte tijd topambtenaar geweest op VWS, ze had een drang om zich te doen gelden, in Friesland en daar buiten.

Trots verklaarde Monissen in 2011 dat 'de toekomst van De Friesland voor langere termijn is verzekerd'. De positie van De Friesland zou versterkt worden, verklaarde ze stellig. In de Leeuwarder Courant zei ze: 'Achmea is een sterke partner, De Friesland een mooie bruid.'

Achteraf is de overstap naar Achmea een vergissing gebleken of in elk geval niet nodig. Het Friese verzekeringsbedrijf kwam sterk en gezond uit de crisis. Volkers van FB Oranjewoud vermoedt dat het bestuur van toen spijt zal hebben. Wie dit vermoeden voorlegt aan oud-bestuursvoorzitter Monissen krijgt geen antwoord. 'Diana Monissen', verklaart haar woordvoerder, 'concentreert zich nu met name op haar taken als bestuursvoorzitter van het Prinses Maxima Centrum voor kinderoncologie.'

Wat is het eigene van De Friesland Zorg waarop de bezorgde Friezen zich beroepen? De verzekeraar beschouwt zichzelf als 'de meest vertrouwde partij in de provincie Friesland'. Drie van de vier Friezen zijn 'lid' van De Friesland. Dat komt neer op meer dan 500 duizend verzekerden. De medewerkers van de verzekeraar komen voor negentig procent uit de regio. Achmea is voor hun een land achter de heuvels. De grootste schade- en zorgverzekeraar van Nederland, met een jaarlijkse omzet van 20 miljard, telt ruim vijf miljoen verzekerden.

De Friesland claimt in zijn publicaties 'een unieke werkwijze' die 'anders is dan in de rest van Nederland'. De Friesland wil niet een geldmachine zijn die als inkoper van zorg de voorwaarden dicteert aan andere partijen. Men noemt zich een verzekeraar die 'partijen inspireert en bij elkaar brengt'. Het betekent bijvoorbeeld dat bij reorganisatie van de zorg wordt samengewerkt met de ziekenhuizen. Friesland telt te veel ziekenhuizen. De verzekeraar maakt afspraken met medisch specialisten over herverdeling van complexe zorg, volgens het beginsel 'dichtbij waar het kan, veraf waar het moet'.

De eigen cultuur is treffend verwoord in het Directieverslag 2016: 'De Friesland vormt "een mienskip", een sociaal en digitaal netwerk dat mensen verbindt, vitaliteit versterkt en zorg verbetert.' De Friesland wil 'vertrouwd' zijn en 'dichtbij voor onze klanten'. Zo zijn de afgelopen jaren zogeheten 'praktijkmanagers' aangesteld ter ondersteuning van de huisartsen in de provincie. Zij begeleiden patiënten om te voorkomen dat deze moeten worden doorgestuurd naar de dure tweede lijnszorg.

Maar in november raakten de Friese huisartsen gealarmeerd: 'We verliezen onze voorsprong.' De directie van De Friesland kondigde aan paal en perk te stellen aan het contracteren van praktijkmanagers. De reactie van de huisartsen: 'Volgend jaar lijkt niks meer mogelijk. Zelfs de dingen die we goed voor elkaar hebben, worden ingewikkelder gemaakt.'

In 2011, bij de fusie zijn afspraken gemaakt met Achmea over de eigenheid van De Friesland. Vijf jaar lang kon de regionale verzekeraar binnen ruime grenzen zijn gang gaan. Moeder Achmea zag slechts van afstand toe. Tussentijds is deze toestand van relatieve autonomie verlengd tot 2020, met dien verstande dat van jaar tot jaar bekeken zou worden of Achmea het nog een wenselijke dan wel aanvaardbare werkwijze vond.

Het bleek in het najaar de opmaat naar volledige integratie van De Friesland in Achmea. De concerntop vindt de verdeling van verantwoordelijkheden op den duur niet houdbaar. Het schept bovendien onduidelijkheden in de organisatie. Achmea besloot de poot van de zorgverzekeringen onder te brengen in één divisie onder rechtstreeks gezag van 'Zeist'. De Friesland moet samengaan met Zilveren Kruis dat volgens de Friezen in hun provincie niets te zoeken heeft, en met de prijsvechter FBTO, een wankele firma en om die reden in kringen van De Friesland wel aangeduid als 'het koekoeksjong'.

Is over een zekere mate van autonomie nog te praten met Achmea? Zou De Friesland zich misschien kunnen uitkopen? De woordvoerder van Achmea moet lachen om de veronderstelling, maar vragen zijn vragen en verdienen een formeel antwoord. Mag het na het weekeinde? Graag had de woordvoerder doorverbonden met de directievoorzitter van De Friesland, maar hij krijgt hem niet te pakken. Mag ook dat na het weekeinde? Maandagmiddag volgt opeens een mailtje van de woordvoerder: 'Wij kiezen op dit moment voor radiostilte.'

De advocaat van de ondernemingsraad: 'Achmea heeft de kans gegrepen om De Friesland te ontmantelen en onder te brengen in de centrale systemen. De zogenaamde eigenheid die gewaarborgd zou zijn, duikt talloze keren op, maar het mist inhoud, laat staan concrete uitwerking.'

En zo is frustratie en verzet geslopen in Friesland. Burgemeester Crone van Leeuwarden meent dat Achmea te groot is, te log om oog te hebben voor de charme van eigenheid en eigenzinnigheid. 'We worden teruggeworpen op de rest van Nederland. Bewezen is dat samenwerking en preventie leiden tot betere zorg en lagere kosten. Alles wat wij terugkrijgen is kostenreductie, kostenreductie en kostenreductie.'

Voorzitter Volkers van de stichting FB Oranjewoud: 'Hier bestaat het gevoel: die lui in het Westen zijn slimmer en harder, die naaien ons een oor aan. Wij zijn dan niet in staat ons eigen erfgoed te behouden. Als wij nog echte socialisten hadden gehad hier in de provincie, was dit niet gebeurd. Dit is ouderwets machtsvertoon van grootkapitaal. Er blijft straks niets over. Dat is de kern van het verzet.'

Crone: 'Willem van Duin, de topman van Achmea, is geen aandeelhouderskapitalist. Jarenlang zei hij: jullie in Friesland zijn mijn proeftuin voor preventie en samenwerking. Twee jaar geleden sloeg het om. Achmea kreeg problemen. Er ontstonden tekorten in de schadeverzekering, in de pensioensector, in sommige onderdelen van de zorgverzekering. Dan ga je op kosten sturen, ik snap dat wel. Maar we hadden prachtige bolwerken in Friesland en bij ons leeft het gevoel: de Randstad pakt het achter elkaar af.

'Ik hoef niet uit Achmea. Als fatsoenlijk kan worden samengewerkt, is het prima voor De Friesland om in Achmea te blijven. Het tragische is: dit is geen samenwerken, dit is opheffen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.