ANALYSE

Fransen hebben respect voor rebellie, maar dit ging te ver

Het geweld bij Air France heeft Frankrijk opgeschrikt. Het land kent vanouds een harde actiecultuur, maar bazen uitkleden is een ongekende ontsporing.

Air France-directeuren Plissonnier (midden) en Broseta lopen weg nadat vakbondsactivisten hen de kleren van het lijf hebben gescheurd.Beeld AP

'Zullen de extremisten het bedrijf kapotmaken?', kopte de rechtse krant Le Figaro boven een foto van Air France-directeur Xavier Broseta, afgevoerd met ontbloot bovenlijf. De agressie bij Air France symboliseert de sociale blokkade van Frankrijk, vindt ook zakenkrant Les Echos. 'De Franse vlag mag geen gevangene zijn van piloten die op hun privileges zitten en van oververhitte relschoppers. Air France is een nationale kwestie geworden in een land waar hervormen een bijna onmogelijke opgave is.'

Frankrijk is geschrokken van het geweld bij Air France. Ook voor Franse begrippen is het uitkleden en opjagen van topmanagers een ongekende ontsporing. Niettemin kent het land een harde actiecultuur waarin agressie allerminst wordt geschuwd. In januari 2014 werden twee directeuren van de bandenfabriek Goodyear in Amiens dertig uur lang in gijzeling gehouden. De televisie liet zien hoe angstige toplieden werden gekoeioneerd door brute vakbondsmacho's. Eerder werden directeuren vast gehouden bij 3M, HP, Sony, Peugeot-Citroën en andere bedrijven.

Zulke gijzelingen blijven vaak onbestraft. Soms willen directeuren geen aangifte doen, teneinde de gemoederen niet nog verder te verhitteren. Als gijzelnemers wel worden vervolgd, komen zij er vaak met een lichte straf vanaf. In 1997 hielden werknemers van het bedrijf Myrys in Carcassonne twee directeuren 24 uur vast. Ze werden veroordeeld tot twee maanden voorwaardelijk, een straf die niet op een strafblad werd vermeld.

'Sociale omstandigheden'

De rechter hield rekening met de 'sociale omstandigheden' waaronder de wet werd overtreden. Vanuit de revolutionaire traditie kent de Franse samenleving een groot respect voor rebellie. Nadat de Bretonse rode mutsen in 2013 uit protest tegen de ecotaks voor 1,5 miljard euro aan tolpoortjes in brand hadden gestoken, zei de socialistische politica (en huidige minister) Ségolène Royal: 'Beter een volk dat in beweging komt dan een apathisch volk dat zegt: er is toch niets meer aan te doen.'

Maar ondanks de Revolutie is de Franse samenleving zeer hiërarchisch gebleven, schrijven de economen Yann Algan en Pierre Cahuc in La Société de Défiance ('De samenleving van wantrouwen'). De afstand tussen werkvloer en directie is groot, het onderlinge wantrouwen navenant. In de meeste landen is de helft van de werknemers bereid harder te werken als hun bedrijf in moeilijkheden verkeert, bleek uit onderzoek in 2010. In Frankrijk is dat maar een kwart.

Frankrijk is een land van rangen en standen. Sociale rechten zijn vaak gekoppeld aan beroepen of sectoren. Daardoor is een lappendeken van regelingen ontstaan. Alleen al de publieke sector kent 38 pensioenregimes, van metrobestuurders tot de acteurs van de Comédie Française. Radio France heeft twee symfonieorkesten. Bij het ene orkest werken de musici 793 uur per jaar (tegenover een Frans gemiddelde van 1.607 uur), bij het andere slechts 703 uur. Kwestie van onderhandelen en op de juiste momenten druk zetten.

Wisseling in directie

Gilles Gateau, een naaste medewerker van premier Manuel Valls, wordt de nieuwe directeur human resources van Air France. Dat heeft een woordvoerder van Valls bevestigd. Hij volgt Xavier Broseta op, die maandag in het nieuws kwam toen vakbondsactivisten zijn hemd van zijn lijf scheurden. Tot de benoeming van Gateau zou al voor het gewelddadige incident besloten zijn.

Eer en waardigheid

Zo probeert elke groep zo veel mogelijk privileges binnen te harken, zonder zich al te druk te maken over het belang van het bedrijf of de samenleving als geheel. Die voorrechten zijn sterk verbonden aan een gevoel van eer en waardigheid, aldus d'Iribarne. 'De verdedigers van verworven rechten zijn de spirituele erfgenamen van een adel die zijn privileges verdedigt. Men is iemand door tot een corps, een beroep, een onderneming te behoren', schrijft hij in L'Etrangeté Française ('De Franse vreemdheid').

De piloten van Air France zijn daar een goed voorbeeld van. Zij waren de seigneurs van het luchtruim, beschermd door een hoge status en uitstekende arbeidsvoorwaarden. 'De opkomst van een markteconomie zonder belemmering in een samenleving van rangen en standen ligt in het hart van de crisis van het Franse sociale model', aldus d'Iribarne. De piloten vechten niet alleen om behoud van materiële voordelen. Ze vrezen langzaam af te dalen naar de status van low-costpiloot, als een ordinaire loonslaaf van Easyjet.

Protesterend personeel van Air France.Beeld afp

Moderne zonnekoning

De Franse staat bevindt zich in het middelpunt van deze cultuur. Als een moderne zonnekoning deelt hij links en rechts privileges uit, vaak aan groepen die hij electoraal te vriend wil houden. Bovendien zijn Franse politici doodsbenauwd voor sociale onrust. De hervorming van Air France is allerminst bevorderd door het feit dat de staat 16 procent van de aandelen heeft, meent Le Figaro: 'De staat geeft de voorkeur aan uitstel en halve maatregelen die sociaal minder pijnlijk zijn.'

Niettemin: anders dan de agressie bij Air France doet vermoeden, is het de laatste jaren rustiger geworden in Frankrijk, zegt Bernard Vivier, directeur van het Institut Supérieur du Travail in Le Figaro. 'De sociale dialoog wint aan rijpheid. Afgelopen jaar zijn 35 duizend akkoorden in bedrijven getekend.' Ook bij Air France verliezen radicale vakbonden terrein aan gematigde rivalen. Vivier: 'De ontsporingen bij Air France zijn eerder karakteristiek voor de 20ste dan voor de 21ste eeuw.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden