Fastfoodketens maken groene kleuterstapjes

Fastfood en duurzaamheid lijken elkaar te bijten. Toch maken zelfs fastfoodketens groene kleuterstapjes: de één wat meer dan de ander.

Het is lastig, als de grondstof voor je belangrijkste product tegelijkertijd een van de meest milieubelastende voedingsmiddelen ter wereld is. Vlees is met zuivel verantwoordelijk voor zo’n 18 procent van het broeikasgaseffect (vooral doordat runderen in hun darmen methaangas produceren) en 8 procent van het waterverbruik. Voeg daarbij de barbaarse leefomstandigheden en het enorme mestprobleem van de intensieve veehouderij (varkens, kippen), het grote ruimtebeslag van met name rundvee en het gebruik van gigantische hoeveelheden niet-duurzame soja als veevoer en voilà: de vleesconsumptie als groeiend, wereldwijd duurzaamheidsprobleem.

Zijn fastfoodketens eigenlijk wel met milieu of diervriendelijkheid bezig? We vroegen McDonald’s (220 vestigingen in Nederland), Burger King (56) en Kentucky Fried Chicken (32) naar hun inspanningen. Wat opvalt, zijn de vele mooie woorden. Burger King zegt een ‘responsible approach to the environment’ te hebben en de aanbevelingen van de Amerikaanse Animal Welfare Advisory Board en Animal Well-Being Council te volgen, onofficiële instellingen waar diervoerderfabrikanten lid van zijn. McDonald’s is lid van het Sustainable Agriculture Platform (SAI), een organisatie van de voedingsindustrie met leden als Kraft en Nestlé, en doet in het eigen ‘McDonald’s Agricultural Assurance Programme’ diverse milieu- en welzijnaanbevelingen aan zijn leveranciers.

Greenwashing
‘Zulke aanspraken vallen onder greenwashing’, zegt Wouter van Eck, woordvoerder Landbouw van Milieudefensie. ‘Er worden mooie doelen geformuleerd, maar nauwelijks concrete stappen gezet. Ik kan begrijpen dat honderd procent overgaan op EKO-producten en biologisch vlees nog een stap te ver is, maar er zijn allerlei concrete ‘tussenstappen’ mogelijk, zoals milieuvriendelijker voer (zonder ‘foute’ soja) of prestatieverplichtingen voor dierenwelzijn.’

‘Hoe weten consumenten of dit onafhankelijk gecontroleerd is?’ vraagt Sytske de Waart, landbouwdeskundige van Milieu Centraal zich af. ‘Want daar lijkt het niet op. Waarom niet gekozen voor échte garantie op duurzaamheid, zoals EKO- of Milieukeurproducten, FairTrade of scharrelvlees?’

‘We zijn wel degelijk concreet bezig. Samen met Greenpeace hebben we ons ingezet voor het moratorium op oerwoudkap voor de sojateelt in het Amazonegebied, dat sinds 2006 van kracht is’, reageert McDonald’s. ‘En sindsdien bestaat het voer voor onze kippen uit gentechvrije soja uit een ander gebied in Brazilië.’

Uitgemolken
‘Dat is dan de Cerrado, een gebied waar nog wel lustig wordt gekapt, hoewel er geen regenwoud groeit’, reageert een woordvoerder van de Nederlandse Soja Coalitie, een samenwerkingsverband van non-gouvernementele organisaties als Solidaridad, milieugroepen en Zuid-Amerikaanse sojaboeren, dat probeert greep te krijgen op de sojamarkt. ‘Maar goed, het is te prijzen dat ze gentechvrij kopen en zich voor het moratorium hebben ingezet.’

Alle kip wordt speciaal voor McDonald’s gefokt, wat controle gemakkelijker maakt. Maar veranderingen in de rundvleesketen zijn lastiger, omdat ze dat vlees van een grote leverancier betrekken, die het weer inkoopt bij honderdduizend verschillende boerderijen, zegt McDonald’s. Dat zijn dan vooral melkveebedrijven: het rundvlees in de Nederlandse McDonald’s-restaurants is slechts voor 20 procent afkomstig van puur vleesvee, en voor ongeveer 80 procent van ‘uitgemolken’ melkkoeien. Dat is goedkoper en de kwaliteit is goed genoeg. Bovendien vermindert dit de milieubelasting van het vlees. Wanneer een melkkoe uiteindelijk naar de slacht gaat, wordt 90 procent van de milieudruk toegerekend aan de melk en 5 procent aan het kalf. ‘We profiteren van het feit dat Nederland zo’n melkland is’, zegt de woordvoerder van McDonald’s. Burger King heeft geen gegevens over de samenstelling van zijn rundvlees.

‘Dat McDonald’s-vlees vooral van melkkoeien komt, heeft milieuvoordelen, maar ook nadelen’, zegt Hans Blonk, directeur van Blonk Milieuadvies, een bureau dat onder andere de overheid adviseert op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen.

Bijzaak
‘De grootste winst voor de boer komt uit de melk’, zegt Blonk. ‘De opbrengst uit de slacht is maar bijzaak, een fractie van de melkopbrengst. Ze verkopen de uitgemolken koeien gewoon aan de hoogste bieder, wie dat ook is. Dat maakt dat de vleesafnemer, zelfs een grote, ook niet zoveel invloed heeft – waarom zou de boer zijn koeien dure, duurzame soja voeren, als hij er nauwelijks iets aan verdient? Dat maakt verandering ook lastig voor afnemers als McDonald’s. En in alle eerlijkheid: het percentage soja in voer voor rundvlees ligt vele malen lager dan dat in kippen- of varkensvoer. Aan de andere kant gaat het natuurlijk wel om ontzettend veel koeien. Alleen al McDonald’s Nederland verbruikt jaarlijks 6.250 ton rundvlees.’

Bij kip is veel milieuwinst te behalen. Kippen veroorzaken een mestoverschot, worden als ‘fabrieksproducten’ behandeld en voor 8 ons kippenvlees wordt 7 ons soja gebruikt. Nu is kip het enige vlees dat Kentucky Fried Chicken verkoopt. Verse kippen, die ter plekke worden geportioneerd, gekruid en gebakken, zijn de trots van de keten. Maar over de leefomstandigheden, het voer of de milieudruk van deze bio-industriekip maakt het concern zich niet druk. ‘Wij verkopen de kip die de consument hebben wil’, verklaart een woordvoerder. ‘Mensen praten wel over duurzaamheid en diervriendelijkheid, maar doen niks. Als klanten zouden aangeven anders te willen, zouden we wel andere kip inkopen.’

‘Dit is een bekende smoes’, zegt Wouter van Eck. ‘Bedrijven verstoppen zich vaak achter de consument. Maar grote fastfoodketens hebben juist heel veel macht: inkoopmacht en verkoopmacht. KFC is hier misschien klein, maar wereldwijd gigantisch en kan daardoor enorme druk uitoefenen op leveranciers. Daarnaast hebben fastfoodbedrijven grote invloed op de consument: wat zij promoten en onder de aandacht brengen, verkoopt. Of het nu een verantwoorde kipburger is of een vegetarische burger.’

Milieubelasting
Minder vlees, meer vegetarische gerechten in fastfoodrestaurants. Het ontwikkelen van andere, plantaardige gerechten zou de milieubelasting (en de gezondheid) van de maaltijden kunnen verbeteren. Nu maken, ondanks reclamecampagnes over ‘gezond’ fastfood, vegetarische gerechten minder dan 1 procent van het aanbod uit: wat salades, frietjes, uiringen en één groenteburger (bij McDonald’s). Veel verandering lijkt daar niet in te gaan komen. ‘Een hamburger is nou eenmaal rundvlees’, zegt Burger King. ‘Mensen komen hier vooral voor vlees’, stelt ook McDonald’s.

Op andere gebieden dan vlees is er meer vooruitgang geboekt. McDonald’s gebruikt sinds vorig jaar alleen nog scharreleieren. Vis is zowel bij McDonald’s als bij Burger King duurzame vis; Burger King gebruikt witvis met het keurmerk van het Marine Stewardship Council, McDonald’s laat zijn vis – op burgers en in salades – monitoren door het gelijkwaardige Amerikaanse Conservation International. McDonald’s is vorig jaar overgegaan op duurzamere koffie met het UTZ-Certified-keurmerk; KFC wil eind dit jaar in alle restaurants Fair Trade koffie schenken.

Ook fastfoodverpakkingen zijn verbeterd. Dat was nodig ook: 29 procent van het zwerfafval in Britse steden bestaat uit McDonald’s-verpakkingen, zegt de Engelse stichting ‘Keep Britain Tidy’. Alle fastfoodketens verpakken hun producten en drankjes nu in karton of gerecycled papier. Ook McDonald’s heeft in 2005 de verguisde foamverpakkingen verlaten en vorig jaar zelfs een prijs gewonnen voor zijn hamburgerdoosje, dat voor 75 procent uit kartonvezels uit duurzaam beheerde bossen (FSC) bestaat. Overal wordt energiezuinig gegrild en gebakken.

Ook met het gebruik van groene energie in alle vestigingen en een recyclingsysteem waarmee plastic, karton, frituurolie, voedsel en restafval worden gescheiden, springt McDonald’s er gunstig uit, al zijn alle bedrijven in Nederland wettelijk verplicht hun afval zoveel mogelijk te scheiden. KFC houdt alleen frituurolie en voedsel apart. Burger King Nederland zegt in de toekomst, in navolging van Burger King Duitsland, ook alle afval te gaan scheiden en recyclen.

Maken deze acties fastfoodrestaurants duurzaam? Nee. Maar er zijn wel degelijk stappen gezet. Consumentendruk kan dit proces versnellen. Als je per se bij een fastfoodrestaurant wilt eten, lijkt McDonald’s de minst slechte keuze. Maar wie het milieu echt aan het hart gaat, kan beter thuis een biologische (vega)burger bakken.

Fastfood (AP) Beeld AP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.