EXCELLENT GETEKEND

Jarenlang zaten dertig zeekaarten uit de bloeitijd van de VOC verstopt in een bibliotheek in Oxford. Nu komt deze zogeheten Corpus Christi-collectie terug naar Nederland....

Vader en zoon Doeksen waanden zich eeuwen terug in de tijdtoen ze, bijna twee jaar geleden, op het Corpus Christi Collegein Oxford met alle egards werden onthaald door het bestuur. Zedronken wijn uit eeuwenoude zilveren bekers en na een dinervolgde in een aansluitend statig vertrek opnieuw eenwelkomstwoord met cognac en fruit. 'Het was heel bijzonder. DieEngelsen pakken zoiets heel stijlvol aan', zegt zoon VolkertDoeksen, telg uit de bekende reders- en ondernemersfamilie.

Ter plekke kregen de Doeksens voor het eerst onder ogenwaarvoor ze waren gekomen: een complete verzamelingVOC-zeekaarten, de Corpus Christi-collectie. 'Uniek', zegtDoeksen. 'Het was meteen duidelijk: dit moeten we voor elkaarzien te krijgen. Je voelt dat het iets bijzonders is.'

Het gaat om dertig manuscriptkaarten, waarvan er veertien opperkament zijn uitgevoerd en zestien op papier, van Nederlandseen Engelse cartografen. Van de perkamenten zeekaarten zijn eracht gemaakt door cartograaf Joan Blaeu I, die van 1638 tot zijndood in 1673 in dienst was van de VOC en faam vergaarde met zijnwereldatlassen. Een paar andere kaarten, eveneens gemaakt opschapenhuid, zijn van de hand van Jan Hendricksz. Tim, stuurmanen kaartenmaker van de VOC te Batavia.

De zeekaarten verkeren hoofdzakelijk in zeer goede staat, alhebben ze decennialang in een kast gelegen van een bibliotheekin Oxford. 'Bij de verhuizing van een afdeling zag iemand ze daarbij toeval en las de naam Corpus Christi College op deachterkant. Hoe ze destijds in Oxford terecht zijn gekomen, isonduidelijk, maar ze zijn sinds 1715 eigendom geweest van hetcollege', aldus Doeksen.

Nazaten van VOC-heren zijn de Doeksens niet, al is er aanmoederskant een directe lijn met een bekende VOC-naam. Wel is deDoeksen-familie sinds 1600 zeevarend, maar hun schepen voerennaar Denemarken. Doeksen senior zit al jaren in de Heren XVII,een gezelschap dat nog steeds bijeenkomt en rechtstreeksvoortvloeit uit het toenmalige gelijknamige bestuur van de VOC.Een oude zakenpartner van Volkert Doeksen, die wist van zijnscheepvaartachtergrond, hoorde van de vondst en mogelijke verkoopvan de collectie en belde hem: 'Is dit niet iets voor jou?'

Intussen had het Corpus Christi College de kaarten latenbeoordelen door veilinghuis Sotheby's. Die schatte de waarde op2,3 miljoen euro. Zelden komt zo'n collectie op de markt,oordeelde Sotheby's. Van de circa driehonderd perkamentenVOC-zeekaarten die bewaard zijn gebleven, zijn de meeste in bezitvan publieke instellingen. Een groot gedeelte bevindt zich in deFranse Nationale Bibliotheek - in opdracht van Napoleonmeegenomen uit Nederland. Uit de 17de eeuw stammen 156 kaarten.De Corpus Christi-collectie vormt bijna 9 procent daarvan.

'De collectie is een buitengewone aanwinst voor hetNederlands cultuurgoed', reageert de expert Günter Schilder,emeritus hoogleraar in de historische cartografie. 'De meestekaarten binnen de Nederlandse collectie zijn van zoon Blaeu II,er zijn hier maar twee van Blaeu I zelf.' Verder geeft deverzameling een 'uniek' overzicht van de reis van Amsterdam naarBatavia en Japan, zegt Schilder, die werkt aan een wereldwijdeinventarisatie van VOC-kaarten.

Cartografen gaven destijds de voorkeur aan perkament bovenpapier, omdat dat materiaal beter bestand was tegen hogetemperaturen en vocht - de omstandigheden op zee en in de tropen.Veel kaarten zijn in de begintijd van de VOC verdwenen, maar opeen gegeven moment ging de VOC ze registreren. Bemanningsledenkregen exemplaren mee die ze na een behouden reis in de havenmoesten retourneren. Als de tekeningen niet goed waren bewaard,kregen ze een boete. Zo probeerde de VOC te voorkomen datstrategische informatie zou uitlekken.

De zeekaarten werden opgerold vervoerd in metalen buizen,waardoor ze goed bleven. De fameuze familie Blaeu was driegeneraties lang verantwoordelijk voor de VOC-kaarten; ze warende belangrijkste kaartenmakers van de 17de eeuw. Ze hadden eenteam in Amsterdam; in Batavia, de zetel van het VOC-bestuur inde Oost, was ook een cartografie-werkplaats. Daar werkte JanHendricksz. Tim, van wie nu eveneens enige kaarten zijn gevonden.

Schilder: 'Materiaal uit Batavia is bijzonder. En het aardigevan de Corpus Christi-collectie is dat het een hele set kaartenis die op een eerste lijst uit 1655 van Blaeu I voorkomt.'

Betrouwbare kaarten waren essentieel voor de reizen naarAzië. Stuurlieden moesten notities maken en schetsen vanonbekende kusten. Met deze gecorrigeerde kaarten werden doorhulpkrachten van Blaeu I nieuwe kaarten gemaakt. Blaeu zelfsigneerde ze.

Zo staan op de Corpus Christi-kaarten maritiemewaarschuwingen als indicaties waar schepen zijn vergaan en waarondieptes zijn. De kaarten beslaan het zeegebied tussen deoostkust van Afrika, India, de Indonesische Archipel enOost-Azië.

Nick Thorn, director of development van het Corpus ChristiCollege in Oxford, stond versteld van de kwaliteit. 'De kaartenzijn excellent getekend en gemaakt op het fijnste perkament - topkwaliteit. De esthetische aantrekkingskracht is enorm.Absolutely amazing.'

'Op de kusten zien we tekeningen van kleine pagodes, steden,en vlaggetjes die lieten zien tot welk land de kolonie behoorde.'

Drie jaar geleden kreeg het College een telefoontje van eenbibliotheek in Oxford dat er nog kaarten lagen. 'We hadden ze in1933 uitgeleend, maar waren hun bestaan vergeten.'

Het College gaf er de voorkeur aan de collectie in zijn geheelte verkopen aan het land van herkomst en zag af van veiling.Doeksen betrok zijn vader erbij, die jarenlang in het bestuur vande vrienden van het Maritiem Museum zat. Inmiddels is met steunvan het VSB-fonds, de Mondriaan-stichting, het Prins BernhardCultuurfonds, bedrijven en particulieren het benodigde geld zogoed als bijeengebracht en is een letter of intent voor deverkoop getekend.

Volkert Doeksen, topman van de investeringsmaatschappijAlpinvest: 'Het is waanzinnig positief dat zoveel stichtingen enparticulieren meedoen. Er wordt vaak gedacht dat geld ophalen eenramp is in Nederland, maar dat valt mee, zeker als je ietsbijzonders hebt. Het is ook een interessant project.'

De collectie krijgt onderdak in het Maritiem Museum teRotterdam. Dit najaar volgt een tentoonstelling, luidt althanshet plan. Tot het zover is, belanden de kaarten weer in een la.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden