Ex-Akzo-topman: 'AkzoNobel had Organon nooit moeten verkopen'

Het boek De Zaak Organon, dat vrijdag verschijnt, toont een gevaarlijke trend: de toenemende fixatie op het aandeelhoudersbelang. Twee ex-Akzo-topmannen reageren 10 jaar na de geruchtmakende verkoop van het voor Nederland belangrijke farmaciebedrijf.

Ossenaren demonstreren in 2010 tegen de aangekondigde ontmanteling van Organon door eigenaar Merck. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

'AkzoNobel had Organon nooit moeten verkopen'

Eigenlijk vindt Kees van Lede (75) - Akzo-topman van 1994 tot 2003 - het not done om uit de school te klappen over wat zich in de bestuurskamers van de multinational heeft afgespeeld. 'Maar de verkoop van Organon is nu meer dan tien jaar geleden en het onderwerp is te belangrijk geworden om erover te blijven zwijgen. Daarom wilde ik wel meewerken aan dit boek (De Zaak Organon van hoogleraren Jack Burgers en Johan Heilbron, red.), een wetenschappelijke publicatie.'

Hij vindt het lot van Organon een schoolvoorbeeld van de kwalijke, groeiende invloed van de aandeelhouders bij Nederlandse bedrijven. 'Sinds de jaren tachtig is de macht in het bedrijfsleven diverse keren verschoven. Eerst sloeg die te veel door naar de sociale kant - naar de vakbonden en ondernemingsraad. Hierop kwam een reactie van het ondernemingsbestuur, dat de macht teruggreep en zichzelf steeds rijkelijker ging belonen. En de laatste jaren trekken de aandeelhouders steeds meer zeggenschap naar zich toe, waardoor hun focus op het kortetermijngewin het beleid gaat domineren.'

‘Zaak Organon bewijst gevaar van fixatie op aandeelhouders’

De fixatie op het aandeelhoudersbelang door topmanagers van Nederlandse multinationals maakt gezonde bedrijven kapot en kost werkgelegenheid. En het leidt ook tot verlies van hoogwaardige kennis, terwijl Nederlandse kabinetten juist hameren op het belang van de ‘kenniseconomie’. Die conclusie trekken de hoogleraren Jack Burgers en Johan Heilbron van de Erasmus Universiteit in hun boek De Zaak Organon, dat vrijdag verschijnt.

'Het management moet 'nee' durven zeggen tegen veeleisende aandeelhouders. De bedrijfstop moet ook de maatschappelijke belangen afwegen en de fatsoensnormen in acht nemen. AkzoNobel had Organon nooit moeten verkopen. De raad van bestuur zette een bedrijf bij het grofvuil dat tachtig jaar lang een essentieel onderdeel was van Nederland en dat Akzo er in kritische jaren doorheen heeft geholpen. Intervet, dat diergeneesmiddelen ontwikkelde, was bovendien van nationaal belang voor een land als Nederland, dat zo vaak door veeziekten wordt getroffen.'

Nadat Van Lede de positie van bestuursvoorzitter had ingewisseld voor die van commissaris, merkte hij dat er plannen werden gesmeed om Organon en Intervet af te stoten. De raad van bestuur wilde het bedrijf in Oss in eerste instantie verzelfstandigen via een eigen beursnotering. 'En toen werden wij commissarissen tijdens een telefonisch overleg in het weekend ineens geconfronteerd met het plan Organon Biosciences te verkopen aan de hoogste bieder. Daar ben ik voor gaan liggen. Bij de vergadering enkele weken later over een eventuele verkoop aan Schering-Plough heb ik niets gezegd. Omdat ik mijn vertrek als commissaris had aangekondigd,verzocht de president-commissaris mij met klem geen ophef te maken tijdens die vergadering. Ik heb hun verzekerd daar niet de minste behoefte aan te hebben. Maar om dan te spreken van een 'unaniem' verkoopbesluit is onwaarachtig, want iedereen wist wat mijn mening was.'

Kees van Lede, Akzo-topman 1994-2003. 'Het management moet 'nee' durven zeggen tegen veeleisende aandeelhouders. De bedrijfstop moet ook de maatschappelijke belangen afwegen en de fatsoensnormen in acht nemen.' Beeld Hollandse Hoogte

Van Lede zegt dat ook hij zoals iedere bestuursvoorzitter fouten heeft gemaakt. 'Waaronder het feit dat ik de overname van verffabrikant Courtaulds in 1998 niet gedeeltelijk heb gefinancierd met eigen vermogen. Dat was beter geweest om de hoogste kredietrating te behouden, die je als industrieel onderneming armslag geeft voor innovatie.

Aandeelhouders proberen bij grote bedrijven dikwijls de kosten voor onderzoek en ontwikkeling (o&o) naar beneden te krijgen. 'Ik ben nu commissaris van Philips Lighting. Toen Philips dat bedrijf verzelfstandigde bleek dat Philips Lighting relatief meer spendeerde aan o&o dan de concurrentie. Die ruimte wordt dan direct door aandeel houders geclaimd. Maar onderzoek en ontwikkeling is het belangrijkste wat er is, zeker voor een industriële onderneming. De inkoop van eigen aandelen stuwt de koers op korte termijn op, maar vermindert de mogelijkheden voor o&o.'

Een bedrijf dat zijn eigen aandelen inkoopt stuwt de aandelenkoers op, maar die investering is voor de onderneming verder van geen enkel nut, zegt Van Lede. Alleen de aandeelhouders profiteren. Van de 11 miljard euro die Akzo aan de verkoop van Organon verdiende werd 4 miljard euro onmiddellijk uitgekeerd aan de aandeelhouders via een superdividend en het inkopen van eigen aandelen. Van Lede: 'dat vond ik een onbegrijpelijk besluit'.

Beeld Marcel van den Bergh

Verkoop was een acceptabel alternatief

'Het raakt mij diep wat er bij Organon in Oss is gebeurd. Ook bij mij laat dat menselijk en sociaal een bittere smaak achter', erkent Hans Wijers (66), die tussen 2003 en 2013 bestuursvoorzitter van AkzoNobel was. Niettemin vindt hij het besluit om het bedrijf in 2007 te verkopen aan Schering-Plough te verdedigen. 'Vanuit de bredere verantwoordelijkheden die wij hadden, was dit een acceptabel alternatief.'

Wijers zegt dat het omvormen van AkzoNobel van een conglomeraat dat zich ook met kunstvezels en medicijnenproductie bezighield naar een gespecialiseerd verven- en lakkenconcern al onder zijn voorganger Kees van Lede was ingezet. 'In 1999 verkocht AkzoNobel al zijn vezelactiviteiten aan een private-equity-onderneming. Conglomeraten als AkzoNobel, maar ook Unilever en Philips en vele concerns in het buitenland slaagden er niet in al die verschillende activiteiten tegelijkertijd succesvol te laten groeien. Te traag, te duur, onvoldoende focus. Dus spitsten die concerns hun portfolio's over een periode van jaren ingrijpend toe.'

Dat staat volgens Wijers geheel buiten het debat over het Rijnlandse model (een langetermijnstrategie waarbij het bedrijf de belangen van alle betrokkenen centraal stelt, dus ook die van de werknemers) of het Angelsaksische model (een kortetermijnbeleid waarin vooral het aandeelhoudersbelang prioriteit heeft).

Het verbaast en irriteert Wijers dat hij in het boek van Jack Burgers en Johan Heilbron wordt afgeschilderd als de kwade genius achter de ondergang van Organon. Hij zegt dat er kennelijk wat fouten in het boek staan die vermeden hadden kunnen worden als de auteurs die onderwerpen ook met hem zouden hebben besproken. Dat er in 2007 drie Akzo-commissarissen uit protest tegen de verkoop van Organon zijn opgestapt, zoals in het boek staat, klopt volgens hem niet. 'De besluitvorming in de raad van commissarissen en raad van bestuur was unaniem. Deze belangrijke beslissingen zijn vastgelegd in vergadernotulen die door alle leden zijn gezien en goedgekeurd. Het is dus een raadsel waar deze misvatting vandaan komt.' Wijers wijst erop dat twee van de commissarissen die Akzo na de verkoop van Organon verlieten ooit waren aangetrokken vanwege hun kennis van de farmaceutische industrie. Wijers vindt het daarom 'een logische stap' dat zij vertrokken toen Akzo zijn farmatak verkocht.

Volgens het boek had Wijers kunnen weten dat Organon-koper Schering-Plough in financiële problemen verkeerde. Hij vindt die aantijging onzin. 'Schering- Plough was een grote beursgenoteerde onderneming. Ten tijde van de verkoop was het in de ogen van adviseurs en investeerders zeker geen 'rot' bedrijf. Ook commissaris Abraham Cohen, die Schering-Plough heel goed kende en die volgens de schrijvers tegen de verkoop van Organon was, was enthousiast over deze transactie. De auteurs veronderstellen blijkbaar dat ik voorkennis had van lijken in de kast bij de Amerikanen. Dat is volstrekt onjuist.'

Hans Wijersm, Akzo-topman 2003-2013. 'De auteurs veronderstellen blijkbaar dat ik voorkennis had van lijken in de kast bij de Amerikanen. Dat is volstrekt onjuist.' Beeld anp

Het bod van Schering-Plough werd volgens Wijers meteen met de commissarissen gedeeld. 'Bij het verkoopbesluit is wel degelijk gekeken naar de kwaliteiten van Schering-Plough.'

Dat Schering-Plough twee jaar later al zou worden overgenomen door het nog grotere Merck was toen niet te voorzien. Maar die overname was volgens Wijers wel volkomen begrijpelijk, gezien de schaalvergroting in de medicijnenindustrie. 'En die is onontkoombaar. Het ontwikkelen van nieuwe geneesmiddelen is kostbaar, zeker omdat vaak pas in een late fase duidelijk is of een nieuw middel echt effectief en veilig is. Dat maakt schaalgrootte belangrijk, omdat een farmaconcern zijn risico's dan over meerdere medicijnen kan spreiden. Daarnaast is het belangrijk dat een farmaceutisch bedrijf voldoende winst maakt om dat dure onderzoek te kunnen financieren. Organon had echter het patent op zijn belangrijkste product Remeron (een antidepressivum, red.) verloren, waardoor de winst fors onder druk stond.'


Organon: het drama van Oss

2003
Hans Wijers volgt Kees van Lede op als bestuursvoorzitter van AkzoNobel.

2005
Organon en producent van diergeneesmiddelen Intervet worden samengevoegd tot Organon Biosciences en organisatorisch van AkzoNobel afgesplitst ter voorbereiding op een zelfstandig bestaan.

2007
Beursgang Organon Bioscience staat gepland voor 27 maart. Op 12 maart maakt AkzoNobel de voorgenomen verkoop bekend aan Schering-Plough, dat 11 miljard euro betaalt.

2009
Farmareus Merck neemt voor 22 miljard euro Schering-Plough over.

2010
Merck kondigt aan Organon te ontmantelen: de afdeling onderzoek & ontwikkeling verdwijnt en 2.175 van de 4.500 werknemers krijgen ontslag aangezegd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden