Analyse

EU-grondleggers ontpoppen zich als EU-dwarsliggers

'Moedig voorwaarts', klonk het na het Brexit-referendum onder EU-leiders. Maar in plaats van zich te verenigen, is de meeste aandacht nu gericht op kwesties die verdelen: het Oekraïneverdrag, CETA en sancties tegen Rusland. En dat nog wel onder aanvoering van drie EU-founding fathers. Wat betekent dat?

Premier Mark Rutte op de tweede dag van de Europese raad. De top, met leiders van de 28 lidstaten van de Europese Unie, staat op de tweede dag in het teken van het industrie- en handelsbeleid centraal, waarbij ook de impasse rond het vrijhandelsverdrag van de EU met Canada aan de orde komt. Beeld ANP

Niet alle crises en middernachtelijk beraad in de Europese Unie komen door berooide zuidelijke of vluchtelingonvriendelijke oostelijke lidstaten. Vrijdag in de vroege uurtjes stuitte een harde opstelling tegen agressor Rusland op verzet van Rome, liep het handelsverdrag met Oekraïne vast op het Binnenhof en 's middags bleef de vrijhandel met Canada steken in de Waalse politieke modder. Italië, Nederland en België, toch drie van de zes founding fathers van de EU.

Nog maar een maand geleden kwamen premier Rutte en zijn Europese collega's in Bratislava bijeen voor een therapeutische sessie over hoe het verder moet met de EU na het vertrek van de Britten. Hoe te voorkomen dat de Unie na zestig jaar onder hun ogen zou uiteenrafelen. Het antwoord was 'moedig voorwaarts' met een focus op kwesties die verenigen in plaats van verdelen. Lang hebben de leiders dat hernieuwde EU-enthousiasme niet vast weten te houden.

De Waalse weerstand tegen het EU-Canada-vrijhandelsverdrag (CETA) vloeit vooral voort uit de zorgen om verworven en Europese rechten, gebrek aan openheid, populisme, euroscepsis en een stevige dosis binnenlandse politiek met een kleine 'p' (Waalse versus Belgische regering). Dat het opblazen van CETA de geloofwaardigheid van de EU op de helling zet - met wie kan de Unie straks nog wel een handelsverdrag afsluiten? - speelt voor de Waalse premier Magnette geen rol: eigen regio eerst.

Vrijdagmiddag haakten de Europese regeringsleiders vermoeid af. Ze gaven Magnette nog enkele dagen om samen met Canada en de Europese Commissie een akkoord te bereiken. Vrijdagnacht slonk de kans daarop nadat de Canadese handelsminister de onderhandelingen als mislukt had bestempeld. Geërgerd door de Waalse onwil merkte Commissievoorzitter Juncker cynisch op dat het ook wel heel moeilijk is om met 'Canada, de dictatuur aller dictaturen', tot een vergelijk te komen.

Een eventueel compromis met de Walen moet gevonden worden in een 'verklarende verklaring', een soort politieke bijsluiter over wat CETA behelst. 'The best of CETA', zoals Europees Commissaris Malmström (Handel) die verklaring noemde, wordt ondertussen steeds langer en onduidelijker. Niet alleen de Walen willen de grenzen van het handelsverdrag heel precies afperken, ook de Duitsers, Oostenrijkers, Bulgaren en Roemenen dienden aanvullende teksten in. Nader specificeren wat in de 1.600 (!) pagina's officiële CETA-verdragstekst al is opgeschreven: bepaald hilarisch als de zaak niet serieus zou zijn.

Premier Rutte volgt dezelfde weg in zijn 'ultieme poging' om alsnog het handels- en associatieverdrag met Oekraïne te kunnen ondertekenen. Ook hij vraagt een bindende verklaring van de EU over wat het akkoord met Oekraïne vooral niet inhoudt: geen voorportaal voor EU-lidmaatschap, geen militaire garanties, geen zak met geld voor Kiev.

De Belgische premier Michel komt aan in Brussel. De kans dat hij CETA moet afschieten stijgt. Beeld AP

Juridisch staat Magnette sterker met zijn bezwaren tegen CETA dan Rutte in zijn probleem met het Oekraïneverdrag. België moet - grondwettelijk verankerd - de instemming van de Walen krijgen om CETA te ondertekenen. Rutte had de uitslag van het raadplegende referendum kunnen negeren. Ook in Nederland legde het grotere geopolitieke belang van het verdrag met Oekraïne het echter af tegen populisme, euroscepsis en binnenlandse oppositiepolitiek.

Dan de Italiaanse premier Renzi, die in de nacht van donderdag op vrijdag met succes blokkeerde dat de EU opriep tot sancties tegen 'personen en instanties' verantwoordelijk voor de wreedheden in het Syrische Aleppo. Dit dreigement aan het adres van Moskou was te veel voor de Italiaanse handelsrelatie met Rusland. Het is dezelfde Renzi die al maanden moord en brand schreeuwt over het gebrek aan Europese eenheid en solidariteit bij de opvang van de vluchtelingen die in zijn land arriveren.

Italiaanse premier Renzi (links) spreekt met premier Bettel (Luxemburg) over Rusland. Beeld AFP

Hogere Europese en wereldwijde belangen die het afleggen tegen de dagelijkse nationale politieke realiteit, het is de gewoonste zaak in Brussel, dat figuurlijk (en bijna ook letterlijk) uit één grote onderhandelingstafel bestaat. De EU heeft een regering met 28 premiers en vele regionale vicepremiers, dat maakt de afwegingen er niet makkelijker op.

Dat het ook anders kan, bewijst de EU-Turkijedeal van maart dit jaar, waarmee de vluchtelingenstroom naar Griekenland grotendeels tot stilstand werd gebracht. Onder druk van een acute crisis - ruim een miljoen migranten die de Egeïsche zee overstaken, honderden die verdronken - zetten de EU-landen voor even hun nationale pijnpunten en historische gevoeligheden opzij. Premier Rutte glunderde, hij stond als tijdelijk EU-voorzitter samen met bondskanselier Merkel aan de basis van dit akkoord dat nu als voorbeeld voor Afrikaanse landen dient. Zes maanden later is van het voorzittersbravoure bij Rutte weinig meer over.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden