Ethisch ondernemen raakt in bedrijven verankerd

De Wereldhandelsorganisatie (WTO) staat in Seattle onder druk strengere gedragscodes op te leggen aan bedrijven. In Nederland wint 'duurzaam ondernemen' al langer veld....

Sommige bedrijven waren er vroeg bij. Kledingsketen Esprit gaf de verkochte waar al in het begin van de jaren negentig mee in een fraai gestileerde zak van kringloop papier. Cosmeticaketen The Body Shop levert sinds tijden dierproefvrije mascara en er zijn mensen die al jaren met een lege flacon afwasmiddel naar de winkel lopen om in een zelftapsysteem Ecover-afwasmiddel bij te vullen.

Deze koplopers van het duurzaam ondernemen hebben gezelschap gekregen van een grotere groep van bedrijven, die issues als milieu, arbeidsomstandigheden en derde wereld hoog in het vaandel hebben staan, zo constateert Good Company, een bureau dat bedrijven adviseert op het gladde pad van het duurzame of ethische ondernemen.

'Een groeiende groep betrokken bedrijven heeft begrepen dat het waarborgen van de winst op de langere termijn gebaat is bij maatschappelijk verantwoord ondernemen', zegt Suzanne Wolff van Good Company. 'Bedrijven willen niet langer een goedkope stunt uithalen om met een incidenteel goed doel het imago op te poetsen, maar doen serieuze pogingen om ethisch ondernemen in het bedrijf te verankeren', beweert Wolff.

Bij een aantal bedrijven is de belangstelling uit bittere nood geboren. Niemand staat ervan te kijken dat Shell tracht het beschadigd imago op te vijzelen sinds de Brent Spar-affaire en de strubbelingen in Nigeria. Het wekt evenmin verbazing dat Ikea beseft dat de beschuldigingen over kinderarbeid het warenhuis geen goed doen. En hoe heftig ze ook ontkennen dat er iets loos is, sportartikelenfabrikanten Reebok en Nike weten dat ze niet gek veel langer negatief in het nieuws moeten komen vanwege aantijgingen over beroerde arbeidsomstandigheden in Aziatische lagelonenlanden.

Meer en meer bedrijven formuleren echter uit eigen wil maatschappelijk nuttige doelen. Op de achtergrond speelt mee dat momenteel in de Tweede Kamer een discussie gaande is over het verplicht stellen van een gedragscode voor bedrijven. Bedrijven lopen vooruit op een dergelijke regeling. Ook de roep van staatssecretaris Van Boxtel om meer betrokkenheid van bedrijven bij het oplossen van problemen in grote steden speelt het ethisch ondernemen in de kaart.

Zo heeft PTT Post zich bij Good Company gemeld. 'Om te streven naar stipte bezorging van brieven en pakjes, denkt het bedrijf dat ''taal'' een belangrijk element is', weet Wolff. 'PTT Post gaat dus de taalvaardigheid en communicatie van de eigen medewerkers vergroten. Het bedrijf biedt die taalcursussen eveneens aan voor mensen buiten het bedrijf. PTT Post werkt hiermee op de lange termijn aan een goed imago.'

Soms staan bedrijfsbelang en winststreven al voor kortere termijn op de agenda. 'De ethiek van vandaag is de winst van morgen, en daar is niets mee mis', stelt Wolff vast. Zo wil RVS-verzekeringen om multiculturele motieven meer Turkse mensen bij het bedrijf aannemen. 'Ze denken met deze nieuwe werknemers echter tevens een nieuwe markt aan te boren. Turkse medewerkers slijten immers makkelijker verzekeringen bij hun landgenoten dan Nederlanders.'

Ook op kleinschaliger niveau grossiert Wolff in voorbeelden waarbij ethiek en winst hand in hand gaan. Kleine houthandelaren leveren in toenemende mate 'goed hout' uit duurzaam beheerde bossen. Koffiemerken letten bij de aankoop van bonen niet enkel op kwaliteit, maar ook meer dan voorheen op de sociaal-economische omstandigheden op de plantages.

Soms speelt het issue op zeer lokaal niveau. Wolff: 'AVC-taxibedrijf in Hoorn heeft een pool opgezet van WAO'ers die bij toerbeurt chaufferen. Iedereen is blij: de chauffeur heeft werk, de werkgever meer arbeidskracht en de overheid minder uitkeringen.'

Ook banken en pensioenfondsen geven zich meer rekenschap van de gevolgen van investeringen en beleggingen door lijsten met criteria aan te leggen waar projecten aan moeten voldoen. 'Het probleem is', aldus Wolff, 'dat ze vaak wel willen, maar geen idee hebben waar ze op moeten letten. Het is net als met e-commerce: ze voelen intuïtief aan dat er ze er iets mee moeten, maar ze weten niet hoe ze het moeten aanpakken.'

Vandaar dat in toenemende mate milieu- en derdewereldorganisaties om de tafel zitten met de bedrijven. Zo werkt het Wereld Natuurfonds samen met Unilever aan een keurmerk om overbevissing tegen te gaan vanwege de diepvriesvis van het concern. Amnesty International praat met tien grote bedrijven over de kwestie van de mensenrechten. Kunnen de bedrijven dat echt niet zelf? 'Nee', weet Wolff, 'ze moeten leren om gedragscodes op te stellen en daarnaar te handelen en dat kost tijd. Een bedrijf als Heineken weet helemaal niets van mensenrechten in Birma. Daar komt nog bij dat ze ongelukkig communiceerden over de investering in dat land, en voordat ze het wisten zaten ze met een dijk van een affaire.'

Hetzelfde geldt voor ABN Amro dat zich vanwege investeringen in de omstreden kopermijn Freeport in Irian Jaya de woede van onder meer Vereniging Milieudefensie op de hals haalde. 'Die verspreidde prompt advertenties en affiches als ''De bank en de mijn'' ', zegt Wolff, 'en dat kwam hard aan. Een imago is snel beschadigd en slechts moeizaam hersteld. Olieconcern Exxon staat vanwege de beruchte ramp met de tanker eind jaren tachtig nog altijd het laagst in aanzien bij het Amerikaanse publiek.'

Het bedrijfsleven heeft mooi praten. Naarmate de hoogconjunctuur aanhoudt, is het makkelijk ethisch ondernemen. Zelfs als de voorspoed echter afneemt, zal de betrokkenheid blijven, gelooft Wolff. 'Internationaal verordonneert de Wereld Handelsorganisatie (WTO) meer regels omtrent ethiek en gedragscodes in politiek omstreden landen. Schrijnende zaken als kinderarbeid en milieuvervuiling zijn in staat om minstens kortstondig sterke publieke verontwaardiging op te wekken.'

Daar komt nog bij dat grote multinationale ondernemingen als Sarah Lee, Johnson & Johnson en Disney speciale afdelingen voor investeringen in de gemeenschap hebben opgezet. 'Daar gaan structureel miljoenen dollars naar toe, die worden besteed aan kunst en cultuur, milieu en sociale projecten in steden en dorpen.'

De macht van de burger, als consument en als particuliere belegger is gegroeid, constateert Wolff. 'Dat zal bedrijven dwingen gedragscodes op te stellen die het hart van het bedrijf raken.' Suzanne Wolff gelooft niet dat de milieu- en derdewereldorganisaties in de knel komen door op het ene moment met bedrijven te overleggen over concrete verbeteringen en dan weer de rol aan te nemen van actiegroep die hard op de trommel slaat. 'Om de zaak op de agenda te krijgen, zullen ze het conflict aangaan, en om de winst te verzilveren, hebben ze harmonie nodig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden