Interview

'Ethiek is blinde vlek in bedrijfsleven'

Een onethische beslissing wordt intern zelden afgestraft als deze een bedrijf winst oplevert, blijkt uit onderzoek.

Organisatiepsycholoog Niek Hoogervorst: 'In bedrijven draait het vooral om de winst en wordt de morele kant simpelweg over het hoofd gezien.' Beeld
Organisatiepsycholoog Niek Hoogervorst: 'In bedrijven draait het vooral om de winst en wordt de morele kant simpelweg over het hoofd gezien.'Beeld

Managers in het bedrijfsleven denken nauwelijks aan de morele kant van hun zakelijke beslissingen. In concurrerende markten zoals het verzekeringswezen, de auto-industrie en de financiële sector worden onethische beslissingen zelfs minder snel afgestraft zodra het winst oplevert. Dat zijn de conclusies van een onderzoek van de Erasmus Universiteit en de Rotterdam School of Management.

De resultaten zijn gebaseerd op vragen aan bijna zevenhonderd managers en twee experimenten bij werknemers met een leidinggevende functie en een controlegroep van studenten. In bedrijven draait het vooral om de winst en wordt de morele kant simpelweg over het hoofd gezien, zegt organisatiepsycholoog Niek Hoogervorst (35). 'Ethiek is vaak een blinde vlek in het bedrijfsleven.'

Het bedrijfsleven heeft geen ethisch besef. Dat is nogal wat.

'Dat gaat vooral om sectoren waarin veel concurrentie is. De mensen zijn niet per definitie immoreel; het systeem waarin ze werken houdt geen rekening met moraliteit. Managers willen niemand kwaad doen maar zijn vooral gefocust op hoe ze het meest kunnen verdienen. Ze zijn zich er vaak niet bewust van wanneer een ethische grens wordt overschreden.'

'Kijk bijvoorbeeld naar het emissieschandaal bij Volkswagen. Mensen binnen het bedrijf moeten geweten hebben dat er gesjoemeld werd met de uitstoot. Maar zolang de auto's werden verkocht, was er niets aan de hand. Pas wanneer het schandaal uitkomt en de aandelen kelderen, is het slecht voor business en wordt het probleem opgelost.'

Wat zegt uw onderzoek over het Nederlandse bedrijfsleven?

'Je kunt je afvragen of marktwerking altijd verstandig is in de zorg, het onderwijs en de sociale woningbouw. Aanhangers van het traditionele marktdenken verwachten dat een open markt zichzelf reguleert. Dat is niet zonder meer waar. In de praktijk zien we continu uitwassen van bedrijven die valsspelen. Van kinderarbeid in de kledingindustrie tot Maserati-man Hubert Möllenkamp; de Rochdale-bestuurder die zichzelf verrijkte met het geld van de woningbouwvereniging.'

Waarom vervagen normen en waarden binnen bedrijven zo makkelijk?

'Managers bij competitieve bedrijven spreken constant over verkoopdoelen, marktaandeel en competitief voordeel. Dat taalgebruik versterkt het idee dat beslissingen alleen in dienst staan van het commercieel belang. Wij onderzochten of managers hun personeel zouden aanspreken op de verkoop van een overbodige verzekering. Het grappige is dat ze hen juist strenger straffen wanneer die onethische handeling verlies oplevert. Moreel of immoreel doet niet ter zake, men wordt afgerekend op de zakelijke kant van het verhaal.'

Heeft u een oplossing?

'Je hoopt natuurlijk dat de consument wegloopt bij bedrijven die onethische beslissingen nemen. Maar in de praktijk valt dat zelfreinigende vermogen van de markt vies tegen. De aandelen van Volkswagen zijn gekelderd, maar er zijn in Nederland niet minder auto's verkocht. Je wisselt gewoon niet zo snel van bank of van automerk. Dus strenge regulering met controles en boetes zijn een oplossing, ook al is dat een cynische oplossing. Je houdt het economisch denken in stand. Als de boete laag is, wordt die meegewogen als kostenpost. De beste oplossing is een mentaliteitsverandering stimuleren in alle managementlagen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden