Paul de Beer (links) en Jelle van der Meer in de Burcht, Amsterdam.

Interview Paul de Beer en Jelle van der Meer

Erfbelasting is helemaal niet doodzonde en ‘past bij het liberale idee van gelijke startkansen’

Paul de Beer (links) en Jelle van der Meer in de Burcht, Amsterdam. Beeld Simon Lenskens

Ook premier Mark Rutte pleit voor afschaffing van de erfbelasting. Slecht idee, zeggen de samenstellers van een boek over de meest gehate heffing.

Er zijn twee zekerheden in het leven, de dood en belastingen, en daarboven zweeft een soort meta-zekerheid: erfbelasting. De ‘sterftaks’ combineert twee van de minst geliefde bezigheden van het menselijk bestaan – doodgaan en belasting betalen – en kampt daardoor met nogal slechte PR. Mark Rutte noemde erfbelasting ooit ‘de meest onrechtvaardige belasting die er bestaat’ en pleitte voor afschaffing. Ten onrechte, vinden econoom Paul de Beer en journalist Jelle van der Meer, twee van de samenstellers van een nieuw boek over erfbelasting en erfrecht, Voor wie is de erfenis?, dat donderdag verschijnt. Daarin pleiten ze voor eerherstel voor de meest gehate, maar tegelijkertijd beste belasting die er is.

Veel economen praten zo verliefd over erfbelasting dat je ze er bijna van zou verdenken dat ze het betreuren dat mensen maar één keer doodgaan. Waarom is dat?

De Beer: ‘Dat heeft er mee te maken dat erfbelasting zo efficiënt is. Het nadeel van belastingen is dat ze het gedrag van mensen veranderen, meestal op een onwenselijke manier. Belasting op arbeid kan bijvoorbeeld als bijeffect hebben dat mensen minder gaan werken, omdat de belasting het hebben van een baan financieel minder aantrekkelijk maakt. Het – tussen aanhalingstekens – voordeel van erfbelasting is dat mensen dood zijn, en dat ze dus geen onwenselijk gedrag meer kunnen vertonen. Natuurlijk zijn er wel wat bijwerkingen – mensen kunnen hun geld bijvoorbeeld wegschenken of opmaken als ze erfenissen te zwaar belast vinden – maar dan nog werkt de erfbelasting minder verstorend dan andere belastingen.’

Voor wie is de erfenis?

Paul de Beer, Jelle van der Meer, Janneke Plantenga, Wiemer Salverda

Van Gennep Amsterdam

231 pagina's

€ 19,99.

Een veelgehoord argument, gebruikt door Mark Rutte, is dat erfbelasting dubbel is: de overledene heeft tijdens zijn leven al belasting betaald over zijn vermogen, daarna komt de erfbelasting er nog eens overheen.

Van der Meer: ‘Als je zo redeneert dan zie je erfbelasting als een ‘sterftaks’, zoals het vaak negatief gelabeld wordt. Maar uiteindelijk is het niet de overledene, maar de ontvanger die de belasting betaalt – de kinderen bijvoorbeeld. In die zin is het een soort inkomstenbelasting: zoals er belasting wordt geheven over je inkomen, zo is een erfenis een andere manier waarop je geld binnenkrijgt.’

De Beer: ‘Onze hele economische kringloop werkt zo: je verdient geld waarover je belasting betaalt, als je het daarna uitgeeft betaal je er weer belasting over in de vorm van btw, de winkelier betaalt daarna weer belasting over het door jou uitgegeven geld, enzovoorts. Dus ik verbaas me er soms over dat mensen bij erfenissen over ‘dubbele belasting’ klagen, maar ditzelfde principe bij alle andere transacties geen probleem vinden.’

De omslag van Voor wie is de erfenis? Beeld Uitgeverij Van Gennep Amsterdam

Eén argument vóór erfbelasting zou ook Mark Rutte moeten aanspreken, het is namelijk van klassiek-liberale snit: een erfenis is ‘onverdiend vermogen’. De Beer: ‘Je hebt er in principe niets voor gepresteerd.’ Vergelijk het met winst in de loterij, zegt Van der Meer: we vinden het niet meer dan redelijk dat we over een dergelijke meevaller belasting betalen. ‘Dit past bij het liberale idee van gelijke startkansen, en dat we mensen moeten belonen op grond van hun eigen verdiensten. Hoge erfenissen leiden tot ongelijke startkansen, wat haaks staat op het liberale idee van een meritocratie.’

Tot de jaren zeventig kreeg dit argument de handen op elkaar in Nederland, maar daarna botste het op een ander liberaal idee: de voorkeur voor een zo klein mogelijke overheid. Sindsdien is de populariteit van de erfbelasting tanende. Overal werd de erfbelasting verlaagd en in sommige landen zelfs afgeschaft – Nieuw-Zeeland, Australië, Rusland en Oostenrijk kennen bijvoorbeeld geen erfbelasting meer.

Van der Meer: ‘Erfbelasting druist in tegen de vrijheid van de erflater en het ideaal van een kleine overheid, vinden critici. Dat idee is nu dominant binnen de VVD.’

De Beer: ‘Hoewel ik me vaak afvraag: zijn de liberalen van tegenwoordig nou principieel tegen erfbelasting, of denken ze dat het electoraal beter scoort?’

Van der Meer: ‘Er wordt veel langs elkaar heen gepraat. Als je maar blijft volhouden dat erfbelasting onrechtvaardig is omdat je dubbel gepakt wordt – wat een merkwaardig, niet vol te houden standpunt is – dan heb je een onmogelijke discussie.’

Vergeet ook niet, zegt Van der Meer, dat erfenissen niet alleen een particuliere, maar ook een maatschappelijke kwestie zijn. De vermogensongelijkheid is in Nederland redelijk groot, zegt hij, en het is de vraag in hoeverre erfenissen helpen om die ongelijkheid te bestendigen. Sinds de Franse econoom Thomas Piketty de groeiende ongelijkheid in de wereld op de kaart zette staan erfenissen hernieuwd in de belangstelling. Grofweg 40 procent van alle particuliere vermogens in Nederland zijn afkomstig van erfenissen. Hoewel goede cijfers over de effecten van erfenissen schaars zijn, komt econoom Wiemer Salverda in het boek Voor wie is de erfenis? tot de conclusie dat grote erfenissen vooral binnen de rijkste klassen blijven en daarmee de vermogensongelijkheid in stand houden. En onder Nederlandse miljardairs heeft gemiddeld tweederde het vermogen te danken aan erfenissen, constateerde superrijken-onderzoeker Jos van Hezewijk.

Stieg Larsson

Voor wie is de erfenis? breekt ook een lans voor een moderner erfrecht. Zo komen ongehuwd samenwonenden er in het huidige erfrecht vaak bekaaid vanaf. Dat merkte de vriendin van de in 2004 gestorven schrijver Stieg Larsson, bekend van de Millennium-trilogie. Van zijn boeken werden 80 miljoen exemplaren verkocht, maar zijn weduwe, met wie hij 32 jaar samen was, bleef met lege handen achter. Larsson had namelijk geen testament gemaakt.     

Alle economische argumenten ten spijt zal de weerzin tegen erfbelasting nooit helemaal weggaan, beseffen Van der Meer en De Beer ook wel. De belasting raakt nu eenmaal aan vele pijnpunten: de dood, verlies, nalatenschap, de toekomst van de kinderen. ‘De emoties rond de erfbelasting moet je onderkennen, het heeft geen zin die weg te redeneren’, zegt Van der Meer.

De Beer: ‘Ik heb nog nooit zoveel boze reacties gekregen als toen ik twaalf jaar geleden in een opinieartikel voor de Volkskrant ook voor een verhoging van de erfbelasting pleitte. Ik liet daarin zien dat de vergrijzing helemaal niet zo’n probleem hoeft te zijn als je bedenkt dat ouderen al de helft van de door jongeren opgebrachte AOW-premies terugbetalen in de vorm van erfenissen. Alleen zijn die erfenissen heel ongelijk verdeeld over de bevolking. Dus pleitte ik voor een verhoging van de erfbelasting, zodat iedereen kan profiteren. Maar op dat pleidooi reageerden mensen heel emotioneel. “Mijn ouders hebben hun hele leven lang krom gelegen en dan wil jij dat afpakken?”, schreef iemand.

Dus hebben jullie voor je nieuwe boek al beveiliging aangevraagd?

Van der Meer: ‘Dat is niet nodig, het is een heel genuanceerd boek geworden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.