Enquêtecommissie: het ging mis door overambitie en soms zelfs fraude

Corporatiebestuurders zijn de hoofdverantwoordelijken voor de vele debacles bij woningcorporaties in de afgelopen decennia. Door hun 'zelfoverschatting, overambitie en soms zelfs fraude en zelfverrijking' ging het mis, schrijft de parlementaire enquêtecommissie woningcorporaties in haar eindrapport vandaag.

Voorzitter van de Tweede Kamer Anouchka van Miltenburg neemt het eindrapport van de Parlementaire Enquetecommissie Woningcorporaties in ontvangst Beeld anp

Naar aanleiding van het derivatendrama bij woningcorporatie Vestia onderzocht de commissie onder leiding van Roland van Vliet (ex-PVV) alle incidenten van de afgelopen twintig jaar. Wat is er gebeurd, hoe kon dat en wie was daarvoor verantwoordelijk, wilde de commissie weten.

Het haperend moreel kompas van individuele bestuurders is volgens de commissie het hoofdprobleem. Dat blijkt onder meer uit het feit dat een overgrote meerderheid van de corporaties haar taak al die jaren wel goed heeft vervuld. Daar hadden de bestuurders blijkbaar wel de juiste normen en waarden.

Maar, schrijft de commissie, 'gelegenheid maakt de dief'. De politiek heeft de bestuurders veel te weinig grenzen gesteld, zodat het heel moeilijk was te beoordelen of een corporatie zijn werk 'goed' deed. De commissie is hard over de ministers en Tweede Kamerleden die vele signalen dat de grenzen niet duidelijk waren, te lankmoedig behandelde.

Roland van Vliet, voorzitter van de enquêtecommissie, neemt een kijkje in de Vondelkamer van het parlementsgebouw waar Kamerleden hun exemplaar van het rapport van de Parlementaire Enquêtecommissie Woningcorporaties kunnen afhalen. Beeld anp

Slechte controle

Daarnaast was de tegenkracht, de governance, onvoldoende georganiseerd. Bestuurders hadden het binnen hun organisatie vaak alleen voor het zeggen, zij werden slechts gecontroleerd door commissarissen met onvoldoende kennis en vaak een te nauwe band met de bestuurders. Huurders, gemeenten of het Rijk hadden amper zeggenschap over de beslissingen die bestuurders namen. De externe toezichthouder, het Centraal Fonds Volkshuisvesting (CFV) had veel te weinig middelen om corporaties te corrigeren. Ook dit punt was al jaren bekend en de commissie rekent het vooral ministers Piet Hein Donner en Liesbeth Spies aan dat ze de pogingen van minister Eberhard van der Laan om dit aan dit aan te pakken niet onverwijld hebben doorgezet.

Ten slotte noemt de commissie het 'geld' als belangrijke omstandigheid die maakte dat het zo mis kon gaan. Dankzij de florissante economie, lage rente en stijgende vastgoedprijzen werden de corporaties afgelopen decennia steeds rijker. Daardoor kunnen ze grote projecten aanpakken, terwijl ze eigenlijk amper risico lopen.

Het garantiesysteem waarbij corporaties onderling en uiteindelijk het Rijk en gemeenten garant staan voor de hele sector maakt dat investeringen eigenlijk zonder risico zijn. Zowel voor corporaties als voor de banken die het geld uitlenen. Corporaties kunnen zelfs niet failliet gaan. Dat gebrek aan risico leidt gemakkelijk tot roekeloze investeringen.

Leden van de pers haalden gisteren hun exemplaar van het rapport. Beeld anp
Commissieleden (VLNR) Wassila Hachchi, Peter Oskam, Ed Groot, Frashad Bashir en voorzitter Roland van Vliet voorafgaand aan de presentatie van het rapport. Beeld anp

Waarborgfonds Sociale Woningbouw

Op dit punt is Van Vliet vooral bikkelhard richting het Waarborgfonds Sociale Woningbouw, dat garant staat voor de leningen die corporaties aangaan. Het WSW was niet alert genoeg op onverantwoorde investeringen die de corporaties deden.

De belangrijkste aanbeveling van de commissie ligt in een sterke onafhankelijke toezichthouder op de sector. Die moet veel meer bevoegdheden krijgen, informatie kunnen vorderen, boetes kunnen opleggen, commissarissen en benoemingen van directeuren goedkeuren.

Van Vliet neemt ook een voorschot op de grenzen die de politiek moet trekken. Corporaties moeten voortaan alleen nog maar huizen bouwen voor sociale huurders. Investeringen in leefbaarheid, koophuizen en 'maatschappelijk vastgoed' zoals scholen en zorgcentra moet sterk worden ingeperkt en lopende investeringen geleidelijk afgebouwd. Corporaties moeten ook weer kleiner worden. Clubs met tienduizenden huizen in tientallen gemeenten moeten zichzelf weer langzaam opsplitsen in kleinere organisaties, zodat huurders en gemeenten er weer gemakkelijker invloed op het beleid kunnen uitoefenen.

Om het risico bewustzijn bij corporaties en hun financiers te beperken, wil de commissie ten slotte dat corporaties voortaan failliet kunnen gaan bij mismanagement, en dat collega corporaties dus niet onder alle omstandigheden de rekening betalen. Banken die geld lenen aan woningcorporaties moeten voortaan ook een risico lopen op hun investering.

Beeld anp

In een toelichting bij de presentatie sprak Van Vliet vandaag van 'een giftige cocktail' van overambitieuze bestuurders en van corporaties en falend toezicht dat de problemen heeft veroorzaakt. Hij noemde het 'buitengewoon zuur' dat het de huurders zijn die opdraaien voor de kosten van alles wat misging. De Tweede Kamer zal snel debatteren over het rapport.

Woonminister Stef Blok liet in een reactie weten dat het 'goed is te constateren dat de commissie pleit voor een scherpere afbakening van de corporatietaken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.