Elke generatie voelt zich tekort gedaan

Dreigt een generatie-oorlog? De jongere: 'Ik ga niet betalen voor hun vut.' De oudere: 'Ze studeerden járenlang, van onze centen!' De onderzoeker: 'Het leven is één grote overdracht van kapitaal.' Door Sheila Sitalsing Later, als Ferdi de Lange (geboren in 1980) geniet van een goed pensioen na een dito baan,...

Elke generatie weet zeker dat de generatie voor of na hem spekkoper is, en hijzelf de pineut. Er waart een algemeen gevoel van misdeeld zijn door het land.

Terecht? 'Och', zegt 's lands expert in intergenerationele overdrachten Roel Jansweijer (geboren 1951), staflid bij de WRR, gepromoveerd op 'de inkomensgevolgen van een betaalbare oudedagsvoorziening'. 'Elke generatie voelt zich tekort gedaan.'

Maar: 'Het is niet te zeggen of er generaties zijn die disproportioneel voor andere generaties betalen en vice versa.'

Het hele leven is namelijk 'één grote overdracht van kapitaal'. Een kind gaat naar een school die anderen betalen, studeert aan een instituut dat gesubsidieerd wordt uit de algemene middelen. Later betaalt hij uitkeringen van leeftijdsgenoten, of doen zij dat voor hem. Hij erft milieuvervuiling, krijgt investeringen in zijn menselijk kapitaal cadeau, wordt opgezadeld met staatsschulden die rente kosten, of schuift de rekening door naar zijn kinderen. Hij krijgt, of betaalt voor, infrastructuur en rechtshandhaving. Den Butter: 'Technologie komt altijd de volgende generaties ten goede. De uitvinding van het wiel heeft de welvaart van de generaties daarna ongekend opgestuwd. Maar hoe waardeer je zoiets?'

Samen met Jansweijer documenteerde hij alle overdrachten tussen generaties in De erfenis van Nederland. Conclusie: het is onmogelijk 'bofferds' aan te wijzen.

Zo studeert Ferdi de Lange rechten én politicologie. Hij betaalt een fractie van de kosten. Maar straks gaat hij meebetalen aan de verzorgingsstaat. De huidige senioren lagen krom voor de langstudeerders, maar lieten een vervuild milieu en een opgelopen staatsschuld achter, en krijgen nu elke maand zomaar AOW.

Kwantificeerbaar is dat niet. Het maakt veel uit of er wordt geteld in koopkracht (reële euro's), in voor welvaartsstijging gecorrigeerde euro's of in arbeidsuren. 'Meetlatten van Alice in Wonderland', noemt Jansweijer daarom generatierekeningen, als ze gebruikt worden om vermeend onrecht aan de kaak te stellen.

Momentopnamen op deelgebieden zijn wel mogelijk. Neem de vut. Ingevoerd in de jaren tachtig, inmiddels op zijn retour. 'Hier is een duideljke overdracht van werkenden naar de generatie die nu 55 tot 75 jaar oud is', staat in De erfenis van Nederland.

Neem de pensioenfondsen. Daar betalen deelnemers een doorsneepremie. Hierdoor betaalt een 64-jarige evenveel voor 1 euro pensioenrechten als een 25-jarige, terwijl de werkelijke kosten van dit recht voor de oudere een factor vijf hoger liggen.

Bij een 'standaard' loopbaan betaalt de deelnemer als jongere te veel, als oudere te weinig en gemiddeld ongeveer genoeg. Bij een afwijkende loopbaan begint het grote overdragen. Maar de richting is niet eenduidig.

Jansweijer vindt het daarom 'niet zinvol om vermeende onrechtvaardigheden op deelterrreinen te verabsoluteren'. 'De computer is geduldig', zegt hij. 'Het vervelende van een rekensom is dat die altijd een uitkomst oplevert die snel tot waarheid verheven wordt, maar dit niet is.'

Spanningen ontstaan doordat mensen, denkt Jansweijer, de inkomensverdeling op één moment zwaarder laten wegen, dan die over hun hele leven. Dat laatste kunnen ze niet overzien.

Toch durft Den Butter wel te stellen dat elke nieuwe generatie beter af is dan haar voorloper. 'Vraag maar aan jongeren in welk tijdperk ze willen reïncarneren, als dat zou kunnen. Niemand zal zeggen: in het verleden.' Volgens Jansweijer hebben jongeren 'het zéker beter dan vroeger, te oordelen naar hun mobiele telefoons'.

Ferdi de Lange, mét mobieltje: 'Het gaat mij om het principe dat ouderen over het algemeen best voor zichzelf kunnen zorgen.'

Dat dit soort pleidooien opduikt, is 'normaal', zegt Jansweijer. Met veranderingen in welstand kwamen mentaliteitsveranderingen. 'Vroeger had je arbeiderskinderen die het dankzij studie veel beter kregen dan hun ouders. Nu we allemaal lid van de middenklasse zijn geworden, worden jongeren minder vaak substantieel succesvoller dan hun ouders. Dat voedt het idee dat men zijn hele leven lang de eigen broek wel kan ophouden. Daarom is er minder draagvlak voor collectieve regelingen. In de jaren zeventig ging van elke verdiende euro 60 procent naar de collectieve sector. Volstrekt normaal, vond iedereen. Nu is dat ruim 40 procent.'

Zielig zijn ouderen niet. Hun aandeel in de welvaart groeide de afgelopen decennia dankzij betere pensioenregelingen. Maar wat telt is: wie gaan er de komende jaren het meest op vooruit? Jansweijer: 'Ik gok op de jongeren.'

AOW is betalen voor een ander. Aanvullend pensioen is betalen voor jezelf. Niettemin blijft de AOW populair. In enquêtes wijzen mensen de AOW aan als laatste waarop ze willen bezuinigen.

Ook Ferdi de Lange wil niet van de AOW af. Hij wil alleen af van het automatisme dat rijke ouderen 'm zonder tegenprestatie krijgen. In deze sfeer groeit het draagvlak voor kwesties als het heffen van AOW-premie over de hogere belastingschijven, waardoor rijke senioren gaan meebetalen, langer doorwerken en meer vrouwen aan het werk - de geijkte anti-vergrijzingsrecepten.

Want áls jongeren menen dat ze overvraagd worden, hebben ze een atoombom in handen. 'Op het gevaar af slapende honden wakker te maken', legt Den Butter het wel eens aan zijn studenten uit: straks wordt hun arbeid schaars door de ontgroening. Ze kunnen dan absurd hoge looneisen stellen, wat de inflatie omhoog stuwt en de pensioenen erodeert. Den Butter: 'Dát is pas oorlogstuig.'

Dit verhaal maakt deel uit van een serie over vergrijzing die op 5 juli begon.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.