Elke druppel water telt

De wereldwijde voedseltekorten stellen het Midden-Oosten en Noord-Afrika voor een dilemma: deze landen moeten een gedwongen keuze maken tussen uitbreiding van de gewasteelt om de groeiende bevolking te voeden, of zuinig omspringen met het weinige water dat de regio heeft....

De afgelopen decennia heeft de regio waterhoudende bodemlagen leeggezogen, zout uit zeewater gehaald en de machtige Nijl omgeleid om de woestijn tot bloei te brengen. Maar deze projecten waren zo kostbaar, dat het vaak praktischer was het benodigde voedsel te importeren dan het zelf te produceren.

Sommige landen voeren momenteel meer dan 90 procent van hun grondstoffen in. De voedselcrisis heeft ertoe geleid dat veel landen in de politiek instabiele regio deze werkwijze nog eens onder de loep nemen.

De bevolking in het gebied is sinds 1950 meer dan verviervoudigd tot 364 miljoen, en dat zal naar verwachting in 2050 600 miljoen zijn. Tegen die tijd zal de hoeveelheid drinkwater, waar nu al een gebrek aan is, per persoon de helft zijn van wat het nu is. Watertekorten kunnen de politieke spanningen verder vergroten.

‘De regio zit klem tussen stijgende voedselprijzen en een constante daling van de hoeveelheid drinkwater per inwoner’, zegt Alan Richards, hoogleraar economie en milieu aan de de universiteit van Californië. ‘Er is geen eenvoudige oplossing.’

Egypte heeft er jaren van gedroomd de woestijn te veranderen in vruchtbaar land. Het meest ambitieuze project ligt in Toshka, een oase in de Sahara, een verschroeid maanlandschap van zand en rotsen. Toen het project in 1997 begon, vergeleek de Egyptische president Moebarak de plannen met de bouw van de piramiden. Het doel was 200 duizend hectare landbouwgrond te creëren; uiteindelijk werd niet meer dan ruim 21 duizend hectare beplant.

Moebarak noemde de groeiende bevolking een ‘urgent’ probleem dat de voedselcrisis verergert. Het aantal inwoners groeit jaarlijks met 1,7 procent, aanzienlijk langzamer dan een generatie geleden, maar nog altijd snel genoeg om te leiden tot een verdubbeling van de bevolking in 2050.

Volgens economen kan de regio beter gewassen telen, zoals bloemen, die weinig water nodig hebben en voor veel geld verkocht kunnen worden.

Zie Doron Ovits. Deze 39-jarige heeft een tomaten- en peperimperium van ruim 60 hectare in de woestijn van Negev in Israël. Zijn planten worden geïrrigeerd met rioolwater dat zo sterk gezuiverd is dat er volgens Ovits mineralen aan toegevoegd moeten worden.

Het water komt bij de planten via druppelleidingen, die met zwart plastic omwikkeld zijn om te voorkomen dat water verdampt. Buiten staat een computergestuurd pompstation dat precies bijhoudt hoeveel water verbruikt wordt, en hoeveel meststoffen zijn toegevoegd.

Van achter zijn pc houdt Ovits toezicht. ‘Met druppelirrigatie bespaar ik geld, het is veel preciezer’, zegt hij. ‘Je kunt dit bedrijf niet runnen als een boer. Je moet het leiden als een zakenman.’

Hoewel Israël vermaard is om zijn irrigatietechnieken, hebben vier droge jaren geleid tot een ‘diepe watercrisis’ in het land en zijn waterquota verder beperkt.

Egypte heeft tenminste nog de Nijl. Volgens een verdrag uit 1959 heeft het land recht op een onevenredig groot deel van het rivierwater, tot ongenoegen van enkele buurlanden. Egypte heeft kanalen aangelegd om het water tot in de Sinaï-woestijn te krijgen, en naar woestijnland tussen Cairo en Alexandrië, en dus naar de totale leegheid van Toshka.

Voor Saad Nassar, adviseur van het Egyptische ministerie van Landbouw, heeft het land weinig andere mogelijkheden dan te proberen de woestijn te cultiveren. ‘We hebben niet de luxe om te kunnen kiezen’, zegt hij. ‘We moeten vechten voor elke hectare die in productie gebracht kan worden.’

Egypte weet jaarlijks 80 duizend hectare woestijn om te toveren tot landbouwgrond, hoewel het elk jaar ook bijna 25 duizend hectare van zijn vruchtbaarste grond verliest aan urbanisatie, zegt Richard Tutwiler, directeur van de Amerikaanse Desert Development Center in Cairo. Terwijl de bevolking van Cairo (momenteel geschat op 12 miljoen) groeit, verschijnen overal appartementen in de akkers rond de stad. ‘Ze zaaien woningen in plaats van graan’, zegt Gideon Kruseman, een Nederlandse agrarisch econoom.

De nieuwste bedreiging is ontwikkeling. Voor boeren als Magdy Abdel-Rahman verstoren de nieuwe gebouwen niet alleen de rust op zijn akkers, maar bedreigen ze ook zijn opbrengst: ‘De schaduw hindert de planten in hun groei.’

Een stukje verderop zijn de akkers van Talaat Mohamed ingeperst tussen appartementenblokken van vier tot zeven verdiepingen. Onlangs verscheen een nieuw gebouw een paar meter van de rand van zijn akker.

Mohamed (60) wijst aanbiedingen van vastgoedspeculanten routineus van de hand, want hij houdt ervan om buiten te werken.

Maar hij klaagt hoeveel tijd hij kwijt is om alle stadse rommel van zijn velden te verwijderen. Onder meer frisdrankblikjes, verpakkingen van voeding, onduidelijke stukken plastic, een doos voor tandpastatubes en een zwarte sandaal.

‘De Egyptenaren hebben de landbouw uitgevonden’, zegt hij, wanhopig starend naar het landschap van elektriciteitsdraden, gebouwen, verkeer en rotzooi. ‘En zie wat ervan gekomen is.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden