Elke burger een zak gratis geld: wondermiddel of rampidee?

De Zwitsers stemmen vandaag over de invoering van een basisinkomen. Volgens voorstanders een medicijn tegen alle kwalen van de maatschappij. Maar dan wel met een lange bijsluiter.

Poster in Genève met de tekst 'Wat zou jij doen als je inkomen geregeld was?' van de voorstanders van het basisinkomen. Het is de grootste poster die ooit is geprint. Beeld AFP

In de film noir The Third Man (1949), deelt crimineel Harry Lime (gespeeld door Orson Welles) een memorabele sneer uit aan de Zwitsers. 'In Italië hadden ze onder de Borgia's dertig jaar oorlog, terreur, moord en bloedvergieten, maar ze brachten wel Michelangelo, Leonardo da Vinci en de Renaissance voort. In Zwitserland hadden ze vijfhonderd jaar broederliefde, democratie en vrede, maar wat leverde dat op? De koekoeksklok.'

Behalve koekoeksklokken hebben de Zwitsers nog iets: referenda (een specialiteit sinds 1798) en een levendig debat over het basisinkomen. Deze zondag gaan de Zwitsers naar de stembus voor een referendum over de vraag of ze voor of tegen de invoering van een onvoorwaardelijk basisinkomen zijn. Hoewel de Zwitsers alleen stemmen over het principe, niet over het bedrag - daarover staat niets in de referendumvraag - gaan de initiatiefnemers achter de volksraadpleging zelf uit van een basisinkomen van 2.500 Zwitserse frank per maand voor alle volwassenen (omgerekend 2.260 euro) en 625 frank voor alle kinderen.

30 procent voor

Veel illusies maken de initiatiefnemers zich niet over de uitkomst: volgens peilingen zal een meerderheid van 70 à 80 procent tegen stemmen. Maar dat betekent dus dat 20 à 30 procent van 'het meest conservatieve volkje ter wereld' vóór het basisinkomen is, wat de initiatiefnemers als een overwinning zien, zegt een van hen, de 28-jarige historicus Che Wagner. Neem onze AOW, zegt Wagner: daar stemden de Zwitsers vanaf de jaren twintig ook eerst twee keer tegen, voordat ze in 1947 ja zeiden tegen een staatspensioen. 'Grote ideeën hebben nu eenmaal meerdere rondes nodig.'

Ook voorbij de Alpen groeit de aandacht voor 'de kapitalistische weg naar het communisme', zoals het basisinkomen wel halfgrappend is genoemd. In Finland krijgt een klein deel van de bevolking volgend jaar een basisinkomen, een experiment waarmee de Finse regering een elegante oplossing hoopt te vinden voor de wirwar aan sociale regelingen, het stijgende aantal zzp'ers en andere plagen van de verzorgingsstaat. In Kenia kondigde een ontwikkelingsorganisatie in de strijd tegen armoede onlangs het grootste experiment ooit aan met het basisinkomen, terwijl ook de gemeenten Utrecht, Wageningen, Tilburg en Groningen er een proef mee willen houden - zij het dan niet voor iedereen, maar alleen voor mensen in de bijstand. En nu zelfs ex-vakbondsbobo Doekle Terpstra zich achter het basisinkomen schaart, zoals hij afgelopen week deed in de Volkskrant, is duidelijk dat het idee een kritieke massa begint te bereiken.

Beeld AP

Bevrijdingstheologie

Als een politieke semtexbom zou het basisinkomen in een klap het verouderde sociale stelsel opblazen, inclusief de bureaucratie, het hardvochtige controleapparaat voor werklozen en het even prijzige als inefficiënte reïntegratiecircus, menen voorstanders. In plaats van alle uitkeringen zou iedereen simpelweg een basisinkomen krijgen - onvoorwaardelijk, zowel werkenden als werklozen en zowel arm als rijk (hoewel deze laatste groep er netto gezien niet op vooruit zou gaan, maar daarover later meer).

Het basisinkomen klinkt soms als een bevrijdingstheologie, maar dan eentje die de mens niet bevrijdt van de zonde, maar van de armoede en van de noodzaak saai of vuil werk te doen. Minder criminaliteit, minder burn-outs, minder verveling, minder fixatie op economische groei ten koste van het milieu - alleen een hiernamaals kunnen de voorstanders niet beloven. Voeg daarbij de angst, of juist hoop, dat robots en andere technologieën veel arbeid overbodig zullen maken, en de aantrekkingskracht van het basisinkomen is te begrijpen.

Maar het basisinkomen is een wondermedicijn met een lange en ingewikkelde bijsluiter, vol tegenargumenten, aannamen en onzekerheden. Daarom nu eens geen opinieartikel over waarom invoering van het basisinkomen een fantastisch of juist rampzalig idee zou zijn, maar een bloemlezing uit de belangrijkste voor- en tegenargumenten.

Beeld AP

WIE BLIJFT ER NOG WERKEN?

Het financiële bouwwerk staat of valt met de vraag of het aantal werkenden zal krimpen als mensen een basisinkomen krijgen. Als minder burgers betaalde arbeid verrichten, komt er minder belasting binnen en zal het financieringsgat groeien. Vooral voor de tweede verdieners in gezinnen, vaak parttime werkende vrouwen, zal het basisinkomen een sterke prikkel zijn om te stoppen met werken, verwacht het Centraal Planbureau. Dit terwijl juist veel moeite is gedaan om de arbeidsparticipatie van vrouwen te doen stijgen.

Voorstanders van het basisinkomen denken dat ook veel mensen juist meer zullen gaan werken. In discussies over het basisinkomen blijft vaak onderbelicht dat het salaris van wie minder verdient dan het basisinkomen op zijn minst niet volledig zal worden wegbelast. Iemand met een salaris van 1.500 frank zou namelijk geen enkele prikkel hebben om te blijven werken als hij 1.500 frank verliest aan de schatkist en in ruil daarvoor 2.500 frank basisinkomen krijgt. Als hij naast zijn basisinkomen een substantieel deel van de 1.500 frank mag houden, heeft hij juist wel een prikkel om te blijven werken of zelfs meer uren te maken. Dat is een groot voordeel ten opzichte van de huidige situatie, waarin bijstandsgerechtigden niet of slechts korte tijd mogen bijverdienen naast hun uitkering en waarin ze ook nauwelijks een prikkel hebben om aan hun uitkering te ontsnappen als een baan weinig meer betaalt.

Beeld AP

Mensbeeld

De angst dat mensen minder zullen gaan werken zegt ook iets over ons mensbeeld: uit een peiling van een Duits economisch tijdschrift bleek ooit dat 10 procent van de ondervraagden zei te zullen stoppen met werken bij invoering van een basisinkomen, terwijl 80 procent van de ondervraagden dacht dat anderen dan zouden stoppen met werken. Tegelijkertijd zou het de betaalbaarheid van een basisinkomen al fors moeilijker maken als 10 procent of zoals in een recente Europese peiling 4 procent van de bevolking daadwerkelijk met werken zou stoppen. Daar staat tegenover dat 7 procent meer vrijwilligerswerk zei te willen gaan doen en 10 procent zich wilde bijscholen. Critici vrezen dat met een basisinkomen minder mensen nog bereid zullen zijn het vuile werk op te knappen. Daaruit spreekt weinig vertrouwen in de scheppende kracht van het kapitalisme, luidt een veelgehoorde tegenwerping: als mensen bepaald werk niet meer willen doen, moeten we het automatiseren de eerste glazenwassersrobot is bijvoorbeeld al uitgevonden.

Uit eerdere experimenten, zoals in Canada, Amerika of Namibië, bleek niet dat een basisinkomen tot luiheid leidde. Tegenstanders betwisten de zeggingskracht van deze uitkomsten omdat het meestal om kleinschalige, tijdelijke experimenten ging. Hoe dan ook, zeggen voorstanders, luie mensen zullen er altijd zijn. Maar maken we bedrijven echt productiever door ongemotiveerde mensen te dwingen tot werken? Veel mensen zijn juist het slachtoffer van hun gebrek aan luiheid. Ze voelen zich gevangen in saaie baantjes. Voor hun levensgeluk zou een beetje meer luiheid, mogelijk gemaakt met het basisinkomen, misschien wel goed zijn. Want wat de een luiheid noemt, is soms niets meer dan de autonomie om nee te zeggen tegen onaantrekkelijke arbeid.


WIE GAAT DAT BETALEN?

Het kostenplaatje van een basisinkomen is ook een twistappel. Critici vrezen dat een basisinkomen dat minstens het sociaal minimum bedraagt in het Nederlandse geval een kleine 1.000 euro voor een alleenstaande in de werkende leeftijd onbetaalbaar is. Nonsens, menen de initiatiefnemers van het Zwitserse referendum. Zij hebben de Zwitserse regering een basisinkomen laten doorrekenen waarin alle volwassenen 2.500 Zwitserse frank krijgen en alle kinderen 625 frank. Omgerekend naar euro's komt het volwassen basisinkomen uit op 2.260 euro per maand. Dat klinkt voor Nederlandse begrippen als een nogal hoog bedrag, maar voor Zwitserland, waar de welvaart en de prijzen hoger zijn, komt 2.500 frank neer op niet heel veel meer dan het sociaal minimum.

Dit basisinkomen zou de Zwitsers jaarlijks 208 miljard frank kosten (188 miljard euro) op een bevolking van ruim 8miljoen Zwitsers, waarvan 1,5 miljoen kinderen. Ruim een kwart van dat bedrag is er al, blijkt uit de doorrekening: 55miljard frank geven de Zwitsers nu jaarlijks uit aan onder meer uitkeringen, AOW, kinderbijslag en reïntegratie. Die regelingen zullen grotendeels overbodig raken omdat mensen er dankzij het basisinkomen minstens evenveel geld voor in de plaats krijgen, is het idee.

Bovenop deze 55 miljard frank zou de schatkist nog een deel van het benodigde bedrag, 128 miljard frank, afromen van de inkomens om dat geld vervolgens, in een vestzak-broekzakoperatie, weer terug te geven in de vorm van een basisinkomen. De initiatiefnemers benadrukken dat dit een nulsomspel is: alles bij elkaar komen de winsten en verliezen precies uit op nul. Ze zijn er niet op uit om de totale hoeveelheid geld in de economie te vergroten en inflatie te veroorzaken. Velen vinden het vreemd dat ook welgestelde mensen een basisinkomen ontvangen, maar in werkelijkheid raken zij boven een bepaald inkomen hetzelfde bedrag ook weer kwijt aan de schatkist, blijkt uit de doorrekening.

Beeld AP

Cruciaal

Iemand met een maandsalaris van 6.000 frank zou voortaan van zijn werkgever nog maar 3.500 frank krijgen; de andere 2.500 frank gaat naar de schatkist en hetzelfde bedrag keert weer terug bij de werknemer in de vorm van een basisinkomen. Onder de streep verandert er in dat geval dus niets. Maar een huisvrouw met nu nul inkomsten heeft er bij invoering van een basisinkomen opeens wel 2.500 frank bij. Cruciaal is wat er gebeurt met de inkomsten van mensen met een salaris van minder dan 2.500 frank, daarover hierboven meer.

Maar met 55 plus 128 miljard frank is er nog altijd een financieringsgat van 25 miljard frank, laat de doorrekening zien. De Zwitsers zouden ervoor kunnen kiezen om dat gat helemaal niet te dichten en het basisinkomen grofweg met een achtste te verlagen naar een kleine 2.200 frank. Dat is echter onbespreekbaar voor de initiatiefnemers, omdat Zwitsers gezien de hoge prijzen in hun land niet zouden kunnen leven van omgerekend 1.968 euro in de maand.

De populairste manier om het gat in een keer te dichten is door de btw te verhogen: het standaardtarief in Zwitserland is nu slechts 8 procent, tegenover 21 procent in Nederland. Als de Zwitsers hun btw-tarief verdubbelen, hebben ze de benodigde 25 miljard frank, blijkens de doorrekening. Andere veelgenoemde opties zijn een Tobintaks op flitskapitaal, afschaffing van de fiscale privileges voor huizenbezitters, een hogere inkomstenbelasting, een CO2-belasting en een belasting op grondwaarde.

WAT IS EERLIJK?

Het lastigst te pareren verwijt tegen het basisinkomen is ethisch van aard. Als je de discussie over de rechtvaardigheid van het basisinkomen als een dialoog zou moeten opschrijven, dan zou die er ongeveer zo uitzien.

Het tegenkamp: 'Een onvoorwaardelijk basisinkomen is onrechtvaardig omdat het geen onderscheid maakt tussen wie arm is door domme pech, door een ziekte of handicap bijvoorbeeld, en wie arm is omdat hij niet wil werken. Een basisinkomen stelt mensen in staat te profiteren van andermans opgebrachte belastinggeld, zonder daar iets voor terug te doen, ook niet in de vorm van vrijwilligerswerk of andere onbetaalde arbeid. Zo creëer je een parasitaire klasse die gedijt dankzij de offers van altruïstische medeburgers.'

Het voorkamp: 'Wat we verdienen met ons werk hebben we maar voor een gering gedeelte te danken aan onze eigen verdiensten. De rest danken we aan de generaties voor ons, of aan moeder aarde: technologie, gezondheidszorg, infrastructuur, de rechtsstaat, wetenschap, onderwijs, natuurlijke hulpbronnen noem maar op. Onze welvaart is het dividend van de inspanningen van onze ouders en voorouders. Het is niet meer dan rechtvaardig om hun nalatenschap eerlijk te verdelen. Dat doen we met het basisinkomen.'

Het tegenkamp: 'Het basisinkomen kan wel een geschenk zijn van onze voorouders, maar de doden betalen weinig belasting. Een basisinkomen zal op zijn minst voor een flink deel moeten worden opgehoest door de werkenden en dus blijft het verwijt van parasitisme staan.'

Het voorkamp: 'Het klopt dat we een prijs betalen voor de onvoorwaardelijkheid van het basisinkomen. Maar voor het alternatief betalen we een hogere prijs: onze vrijheid. Het basisinkomen geeft mensen de vrijheid om hun leven in te richten zoals ze zelf willen. En net zo belangrijk: het vergroot onze autonomie. Is een bijstandsgerechtigde vrij als hij van de staat papier moet prikken om zijn uitkering te houden? Zijn werklozen vrij wanneer ze geen fatsoenlijk loon kunnen bedingen bij een potentiële werkgever, omdat ze anders helemaal geen baan krijgen? Is een vrouw vrij wanneer ze financieel afhankelijk is van haar werkverslaafde man, terwijl zij de opvoeding van de kinderen voor haar rekening neemt onbetaalde arbeid, waar de rest van de maatschappij gratis van profiteert? Dat is geen vrijheid, dat zijn vormen van overheersing. Het basisinkomen is rechtvaardig omdat het de vrijheid van de minst bedeelden zo groot mogelijk maakt.'

Het tegenkamp: 'Maar daarmee misken je dat sommige mensen een beetje dwang van de overheid of tucht van de markt juist goed kunnen gebruiken om zichzelf te ontplooien. Wat als kinderen hun school niet afmaken omdat ze weten dat ze op hun 18de toch gratis geld krijgen, net als hun leerplicht ophoudt? En hoe moet het verder met de integratie van migranten als we ze zonder enige voorwaarden geld geven? De werkloosheid onder veel migrantengroepen is nu al dramatisch hoog, terwijl een baan de beste manier is om de taal te leren en hogerop te komen. Het basisinkomen is mooi voor wie zijn vrijheid maximaal kan benutten. Maar juist voor de minst bedeelden kan het asociaal uitpakken.'

Het voorkamp: 'Het zou cynisch zijn daarom mensen deze vrijheid dan maar niet te geven. Een basisinkomen weerhoudt ons er niet van om elkaar te helpen, integendeel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.