Analyse Topman Renault en Nissan

Een van de laatste autotsaren Ghosn is uitgespeeld. Is het tijd voor een nieuw type topman?

Voorbijgangers kijken in Tokio naar het nieuws over Nissan-Renault-topman Carlos Ghosn. Beeld Foto Kazuhiro Nogi / AFP

Carlos Ghosn, de topman van Renault-Nissan die in Japan in de gevangenis zit op verdenking van fraude, komt vrijdag wellicht op borgtocht vrij. Zijn rol lijkt uitgespeeld. Daarmee verdwijnt er opnieuw een autotsaar van het toneel. Is de sector toe aan nieuw type leider?

Daar staat hij, redder van het eens kwak­kelende maar nu machtige autoconcern; op plastic slippers, 15 kilogram afgevallen, grijze uitgroei in de pikzwarte haardos. Carlos Ghosn, de bewonderde topman die in Japan werd gelauwerd met zijn eigen stripboekenserie, alom geroemd om het feit dat hij twintig jaar geleden Nissan wegleidde bij de afgrond. Sinds november opgesloten in een cel in Tokio op verdenking van het verdonkeremanen van inkomsten. Dinsdag hield hij bij de rechter vol onschuldig te zijn. Vrijdag komt hij wellicht op borgtocht vrij, uit voorarrest.

Als dat gebeurt zijn de problemen voor Ghosn allerminst voorbij. Zijn rol als machtige autobaas is uitgespeeld. Officieel is Ghosn nog bestuursvoorzitter bij Renault, maar betrokkenen zeggen dat hij niet zal terugkeren aan het roer bij de Franse autofabrikant. 

Dieselgate

Hiermee verliest de wereld een van de laatste autotsaren. Vorig jaar was voor al een slecht jaar voor de sterke  automan: Audi-topman Rupert Stadler verdween in het gevang op verdenking van betrokkenheid bij Dieselgate, visionair Sergio Marchionne van Fiat/Chrysler overleed, Dieter Zetsche van Daimler kondigde zijn vertrek aan en Hyundai-baas Chung Mong Koo zag zijn machtsbasis verkruimelen. Elon Musk, nog altijd stevig aan het roer bij Tesla, moest na een aantal onhandige tweets over een voorgenomen privatisering zijn rol als bestuursvoorzitter opgeven.

Hoe moet hun verdwijnen worden geduid? Betekent dit dat de industrie die voor grote veranderingen staat, aan het veranderen is? Dat ze meer open wordt? Is in deze nieuwe autowereld geen plaats meer voor visionairs die een heel conglomeraat naar eigen inzicht een andere richting in sturen?

‘Je kunt zeggen dat met Ghosn een van de laatste autotsaren van een generatie weg is’, zegt Jack Ewing, journalist van The New York Times en auteur van het boek Het Dieselschandaal. ‘We moeten afwachten wat er gaat gebeuren, maar de kans bestaat dat er een nieuw type autotsaar opstaat.’ De auto-industrie staat voor grote veranderingen, naar elektrificatie, maar ook autonoom rijden en de opkomst van de deelauto roert de sector. Dat heeft volgens Ewing mede geleid tot de recente verschuivingen in de top van diverse concerns.

Zondeboktaktiek

Of dat ook leidt tot een cultuurverandering is afwachten. ‘De auto-industrie is traditioneel zeer mannelijk’, zegt Ewing. Om te zien of bedrijven hun cultuur willen aanpassen, bestaat een goede indicator, zegt Janka Stoker, hoogleraar leiderschap en organisatieverandering aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Je moet dan kijken wie de opvolger wordt van de sterke man die zich heeft misdragen. Komt die uit eigen kring, dan is de kans groot dat het concern niet van plan is te veranderen.’

Is de opvolger one of the boys, dan past de overgebleven concernleiding vermoedelijk de zondeboktaktiek toe: de vertrekkende topman wordt aange­wezen als veroorzaker van alle ellende. Stoker: ‘De raad van commissarissen zegt dan impliciet: ‘Carlos heeft het gedaan, hij was de rotte appel, maar verder is de fruitmand prima.’’

Komt de nieuwe topman van buiten, dan is dit een indicatie dat de raad van commissarissen zich realiseert dat er iets moet veranderen. Een riskante strategie voor de resterende topmanagers, want de nieuwe-van-buiten zal vermoedelijk ‘eigen’ mensen om zich heen verzamelen, waardoor de kans groot is dat een deel van de zittende bestuurders moet vertrekken. ‘Je ziet daarom vaak een voorkeur van topmanagers voor de zondebokoptie’, aldus Stoker.

Bij Volkswagen leek dit aanvankelijk ook te gebeuren. Nadat Martin Winterkorn in 2015 was opgestapt, werd Matthias Müller benoemd, afkomstig van Volkswagendochter Porsche – dus uit ­eigen kring. Maar toen Müller er niet in slaagde het concern te verlossen van zijn roetige dieselimago, werd hij na 2,5 jaar vervangen door iemand van buiten, Herbert Diess van BMW. Die gooide het roer radicaal om en zette in op elektrificatie, schone aandrijving – weg van diesel.

Bij Audi (eveneens Volkswagen, ook met besmet dieselverleden) liep het anders. Toen bestuursvoorzitter Rupert Stadler in de gevangenis belandde, werd de Nederlander Bram Schot als interim-ceo benoemd. Schot zat in de raad van bestuur, al is hij ook een buitenstaander, want Nederlander, en minder vergroeid met het merk; hij werkte eerder voor Mercedes-Benz. 

Nieuw type topman

Met het al dan niet gedwongen vertrek van diverse leiderstypes lijkt de auto-industrie te zijn begonnen aan een veranderingsproces. Of hun verdwijnen goed is voor de industrie, hangt af van de situatie, zegt Stoker. Als het goed gaat met een bedrijf, is er niet per se behoefte aan iemand met een revolutionaire andere visie, aldus de hoogleraar. ‘Deze baas kan misschien beter bedrijfsprocessen gaan optimaliseren, ofzo.’

Maar soms is juist een leider met visie nodig. Bijvoorbeeld als de sector, zoals nu, voor grote veranderingen staat. De industrie moet overschakelen naar elektrisch rijden. Om een conglomeraat met tientallen divisies en onderdelen die al decennia op dezelfde manier werken van koers te laten veranderen, kan een krachtige figuur van pas komen.

In dat opzicht is het opmerkelijk dat de klassieke leiderstypes de laatste tijd juist van het toneel lijken te verdwijnen. Het kan ook zijn dat een meer open houding naar de buitenwereld nodig is om te kunnen overleven in sterk ver­anderende omstandigheden, aldus Stoker. Dan worden bijvoorbeeld ict’ers of ontwerpers aangesteld als baas. Die baas is in de auto-industrie overigens nog vaak een man. Of dat de sector kenmerkt, kan Stoker niet zeggen. ‘Maar of de auto-­industrie sterk afwijkt van bijvoorbeeld de staalindustrie weet ik niet.’

Als er voor een vrouw wordt gekozen, gebeurt dit vaak als het slecht gaat met een bedrijf. Zie General Motors, dat tien jaar geleden bijna failliet ging en dat nu een vrouw aan het roer heeft, Mary Barra. ‘Als een concern bijna ten onder gaat, wil de top nog weleens zeggen: nu mag een vrouw het proberen.’ Er is zelfs een naam voor: de Glass Cliff-theorie.

Falen en vrouw zijn

Voor de vrouw in kwestie is zo’n benoeming een riskante stap. Want bij een bedrijf waar het slecht gaat, is de kans te falen groot. ‘Als dat gebeurt, zegt men al snel: dat komt doordat ze vrouw is’, zegt Stoker. ‘Als een man faalt, zegt men: dat was Carlos of dat was Martin. En dus niet: dat komt doordat hij een man is.’ Andere voorbeelden van vrouwen die tijdens crises werden benoemd: Marissa Mayer die Yahoo mocht gaan leiden nadat het internetbedrijf volledig was overvleugeld door Google. En de Britse premier Theresa May die poogt de Brexit in goede banen te leiden.

Voor de vrouw in kwestie is zo’n benoeming een riskante stap. Want bij een bedrijf waar het slecht gaat, is de kans te falen groot. ‘Als dat gebeurt, zegt men al snel: dat komt doordat ze vrouw is’, zegt Stoker. ‘Als een man faalt, zegt men: dat was Carlos of dat was Martin. En dus niet: dat komt doordat hij een man is.’ Andere voorbeelden van vrouwen die ­tijdens crises werden benoemd: Marissa Mayer die Yahoo mocht gaan leiden ­nadat het internetbedrijf volledig was overvleugeld door Google. En de Britse premier Theresa May die poogt de Brexit in goede banen te leiden.

Barra van GM is volgens Ewing een voorbeeld van een nieuw type leider, die niet alleen verstand heeft van verbrandingsmotoren, maar een veel bredere technologische blik heeft. ‘Ze is zachter, zou je kunnen zeggen, en beter in staat om te gaan met mensen.’ 

Autoconcerns zijn enorme, zeer complexe bedrijven, die mogelijk een dictatorachtig type vereisen als leider, zegt Ewing. ‘Denk aan Piëch van Volkswagen, of zijn opvolger Winterkorn.’

De rol van dit leiderstype lijkt niettemin uitgespeeld. Zie Ghosn. Of er bij Nissan en ­Renault grote veranderingen worden doorgevoerd, wordt overigens pas duidelijk als de opvolger van Ghosn bekend is. Het gaat veel zeggen als deze persoon van binnen of juist van buiten het concern komt.

Meer gevallen leiders:

Carlos Ghosn

Functie: ceo Nissan, Renault en Mitsubishi

Reden: ontslagen bij Nissan en Mitsubishi wegens mogelijk verdonkeremanen van inkomsten. Nog in functie bij Renault. Zat vast sinds november 2018

Opvolger: nog niet bekend

Rupert Stadler

Functie: ceo Audi

Reden: afgezet nadat Stadler in de cel was gezet wegens mogelijke betrokkenheid Dieselgate

Opvolger: Bram Schot (intern, Nederlander)

Sergio Marchionne

Functie: ceo Fiat Chrysler

Reden: werd door ‘Fiat-familie’ Agnelli in 2004 als volslagen onbekende benoemd bij Fiat om zich te ontpoppen tot een van de grootste visionairs uit de autowereld. Overleed vorig jaar plotseling

Opvolger: Michael Manley (intern, Brit)

Dieter Zetsche

Functie: ceo Mercedes-Benz

Reden: pensionering, vertrekt in etappen, komt in 2021 in raad van toezicht. Draagt af en toe sneakers en zelden een das ten teken dat hij de autofabrikant moderner wil maken.

Opvolger: Ola Källenius (intern, Zweed)

EerderMartin Winterkorn (VW, opgestapt na Dieselgate)

Ferdinand Piëch (VW verloor machtsstrijd met Winterkorn)

Het was een feestje dat in het water viel; de presentatie van een verbeterde versie van de elektrische Leaf. De presentatie werd uitgesteld na de arrestatie van Nissan-topman Carlos Ghosn. Woensdag werd het model met grotere accu en krachtiger motor alsnog onthuld. Hij komt later dit jaar naar Nederland. Ghosn wordt gezien als de geestelijk vader van de Leaf, waarvan er sinds 2010 bijna 400 duizend zijn verkocht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.