Een strop van 200 miljoen

Nederland heeft de bestrijding van de varkenspest in 1997 niet goed aangepakt, vindt de Europese Commissie. Deze week krijgt minister Brinkhorst van Landbouw de rekening gepresenteerd: een boete van 200 miljoen gulden....

'LOMPHEID, tactloosheid, onnadenkendheid en arrogantie. Dat zijn voor mij de vier trefwoorden die van toepassing zijn op Nederland als het gaat om de varkenspest. Ik heb zelden meegemaakt dat een overheid, een lidstaat van de Europese Unie, zo dom omging met een probleem.' De ambtenaar van de Europese Commissie kan er nu, drie jaar na dato, nog niet over uit.

Onbegrijpend schudt hij het hoofd. 'Het gaat wat mij betreft nog niet eens over de Nederlandse aanpak van de crisis. Het gaat veel meer over de manier waarop Nederlandse politici en topambtenaren zich hebben opgesteld in de contacten met Brussel. Alsof zíj de waarheid in pacht hadden, en wij alleen nog maar het chequeboek hoefden te trekken. Nou, zo werkt het hier niet.'

De ellende begint in het Brabantse Venhorst. Op 4 februari 1997 breekt de varkenspest uit. Alle 1700 dieren van de getroffen varkensboer worden gedood en vernietigd. Binnen een straal van tien kilometer mogen geen varkens meer worden vervoerd. Enkele dagen later is het raak in het naburige Odiliapeel. De toenmalige minister Van Aartsen van Landbouw laat de omliggende zestig varkensbedrijven ontruimen. Boerenwagens mogen niet aan carnavalsoptochten meedoen. Het aantal getroffen bedrijven loopt op tot tien, later tot tientallen, uiteindelijk tot enkele honderden.

Deze week, precies drie jaar later, krijgt minister Brinkhorst van Landbouw de rekening gepresenteerd. Hij vraagt 200 miljoen euro van de Europese Commissie als schadevergoeding voor de veterinaire maatregelen die de overheid moest nemen. De Commissie wil niet meer geven dan 110 miljoen, want, meent Commissaris Byrne (Gezondheid): Nederland heeft een boete verdiend door niet volgens de Europese regels te handelen in de bestrijding van de epidemie. Een strop dus van 90 miljoen euro, ofwel bijna 200 miljoen gulden.

En daar blijft het waarschijnlijk niet bij. Nederland diende in december een claim in van nog eens 560 miljoen euro (1,2 miljard gulden) als schadevergoeding voor de marktmaatregelen die de overheid moest nemen. De onderhandelingen over die claim zijn nog niet eens begonnen, maar weinig mensen in Brussel gaan ervan uit dat dit bedrag ook werkelijk wordt uitgekeerd.

Vraag is hoe het zover heeft kunnen komen. Italiaans vee werd eind jaren negentig getroffen door mond- en klauwzeer. Een strop van enkele honderden miljoenen guldens, maar Brussel nam zijn deel in de schadeloosstelling van de veeboeren. Ook de Belgische boeren, die vlak na de uitbraak in Nederland eveneens met varkenspest werden geconfronteerd, konden rekenen op ruimhartige steun uit Brussel. Waarom Nederland niet?

Vast staat dat de Europese Commissie in 1997 al snel vraagtekens plaatst bij de aanpak van de varkenspest door minister van Aartsen. Het veterinair comité van de commissie neemt tien dagen na de uitbraak het initiatief tot een praktisch volledig exportverbod van varkens uit Nederland. 'Nederland heeft de zaak niet onder controle: een deel van de varkens die tot voor kort in de besmette regio vertoefden, is nog spoorloos', oordeelt het comité. Alleen het Nederlandse lid, Van der Meijs, stemt tegen het exportverbod.

Uiteindelijk heerst op 418 varkensbedrijven de pest. Boerderijen worden hermetisch afgesloten van de buitenwereld. Varkens puilen uit de stallen. Via een opkoopregeling kunnen boeren hun biggen kwijt. De kosten voor de pestbestrijding lopen hoog op. Maar Van Aartsen weet dat de Europese Commissie de helft van de kosten voor haar rekening neemt. De pot voor dierziekten bevat slechts 60 tot 90 miljoen gulden, maar in vrijwel alle gevallen put de commissie uit de landbouwbegroting als dat onvoldoende blijkt.

Zoals na alle uitbraken van een ernstige dierziekte, bezoeken inspecteurs van de commissie het getroffen gebied om de gekozen aanpak te beoordelen. Onder leiding van de Italiaan Belloni trekken vier inspecteurs door Brabant en de Achterhoek. Hun rapport is kritisch. 'Er was wel veel activiteit. Maar de resultaten stonden in geen verhouding tot de aangewende middelen', schrijft veterinair ambtenaar Belloni.

Hij sluit niet uit dat varkens illegaal in de handel terecht zijn gekomen. Belloni zegt bovendien de indruk te hebben dat Nederland uit financieel gewin meer aandacht besteedt aan de opkoopregeling dan aan de bestrijding van de varkenspest. Voor de vernietiging van zieke varkens is immers minder Europese steun te verwachten (50 procent) dan voor de ruiming van gezonde, maar niet te verhandelen dieren (75 procent).

Dan begaat Van Aartsen de grootste fout in het hele dossier. Hij ontkent dat sprake is geweest van illegale handel. De onvolkomenheden in de tellingen noemt hij 'peanuts'. De VVD'er vraagt zich openlijk af wat er achter het rapport steekt. Hij zegt dat 'Brussel is geschrokken van het bedrag en heeft gedacht: er zal wel iets niet deugen'. Hij suggereert zelfs dat het rapport niet deugt omdat het is geschreven door een Italiaan, en die kunnen geen verstand hebben van intensieve varkenshouderij.

Brusselse ingewijden noemen een dergelijke reactie funest voor de verdere afwikkeling van de kwestie. De inspecteur is een man van de commissie, en dús schaart de commissie zich achter diens rapport. Bij dergelijke conflicten is het in EU-kringen gebruikelijker om in te schikken, toe te geven dat niet alles vlekkeloos is verlopen, en te proberen de schade zoveel mogelijk te beperken.

Van Aartsen daarentegen bleef het Belloni-rapport aanvallen. In de Tweede Kamer zei hij dat er niets aan de hand was en Nederland zeker geen boete zal krijgen.

'In dergelijke gevallen is het beter niet te hoog van de toren te blazen', zegt Jan Sonneveld, ex-landbouwattaché in Italië, ex-europarlementariër, en nu werkzaam als landbouwconsultant voor het adviesbureau Praaning Meines. 'Ik hoor Van Aartsen nog zeggen dat we meer hebben gedaan dan nodig. Dat was echt niet de goede houding', aldus Sonneveld. Van Aartsen had de Commissie serieus moeten nemen: 'Een debat over de technische aanpak van de crisis is altijd mogelijk, want je moet ervan uitgaan dat de Commissie goede mensen op je afstuurt voor dit soort inspecties.'

Het ontbrak Nederland bovendien aan geloofwaardigheid, omdat het lang duurde voordat de varkenspest onder controle was. De 'superieure' aanpak bleek zo geweldig niet te zijn. En de Nederlandse varkenshouderij had toch al niet zo'n beste reputatie in Europa, vanwege de hoge intensiteit en belasting van het milieu.

Belloni trekt na de kritiek op zijn rapport voor een tweede missie door de getroffen gebieden. En komt opnieuw tot de conlusie dat de aanpak van de besmettelijke ziekte niet zorgvuldig is geweest. 'Een bedrijf op honderd meter van een pesthaard is niet geruimd, met als gevolg dat op dat bedrijf ook de pest uitbreekt, waarna de dieren anderhalve maand later alsnog moeten worden vernietigd.' Dergelijke voorbeelden getuigen volgens de inspecteur niet van het consequent uitvoeren van preventieve slachtingen.

België doet het in de ogen van de Europese Commissie enkele maanden later veel beter. Direct na het uitbreken van de pest worden er transportverboden van kracht, bedrijven gesloten, en ringen rond besmette gebieden getrokken waarbinnen alle activiteit wordt verboden.

Jan Mulder, in het Europees Parlement landbouwexpert voor de VVD, erkent dat Nederland grote fouten heeft gemaakt. Maar tegelijkertijd zegt hij 'dat cultuurverschillen, psychologie en arrogantie geen belemmering mogen zijn voor de objectieve besluitvorming van de Commissie. Die moet gewoon naar de technische feiten kijken, en naar niets anders'.

Mulder signaleert dat ook de Commissie vaak oneigenlijke argumenten laat meespelen. 'Meestal worden landen als Griekenland geconfronteerd met enorme boetes. Ze waren nu ongetwijfeld blij eindelijk eens een noordelijke lidstaat te kunnen pakken. Bovendien kampte de Commissie met een geldprobleem, omdat tegelijkertijd de gekke-koeienziekte speelde. Die kostte ook veel geld.'

De huidige Landbouw-minister Brinkhorst, die mede vanwege zijn Brusselse verleden meer krediet heeft bij de Europese Commissie dan zijn voorganger Van Aartsen, kampt nog steeds met de gevolgen van de rapporten Belloni en de heftige ontkenning van Nederland destijds. Inmiddels heeft hij het roer omgegooid: hij erkent dat Nederland grote fouten heeft gemaakt en geen aanspraak kan maken op volledige vergoeding.

Brinkhorst hoopt met die strategie meer kans te kunnen maken in de onderhandelingen die nog moeten beginnen over de vergoeding van de 1,2 miljard gulden voor marktmaatregelen. 'Byrne en Brinkhorst liggen elkaar veel beter', aldus een Commissie-ambtenaar. 'Ik sluit niet uit dat Byrne bereid is Brinkhorst de helpende hand toe te steken. Er ligt per slot van rekening ook nog een ander voor Nederland heel pijnlijk dossier: het niet voldoen aan de nitraat-richtlijn. Ook daarin zal Nederland hard worden aangepakt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden