Een pijnloze wisseltruc voor gratis geld

De ophef over opties heeft geleid tot een nieuwe vorm van belonen. Vooral grote bedrijven geven tegenwoordig gratis aandelen aan hun topbestuurders....

Leendert Hollander en Henk van der Kwast van het autobedrijf Stern Groep bieden op 13 juni 2003 allebei negenduizend aandelen aan op de beurs en verkopen die voor 27,5 euro per aandeel. Dat bevalt kennelijk prima, want drie maanden later - op 17 september - doet het duo elk twintigduizend stukken van de hand, tegen een koers die in de tussentijd nog ruim drie euro is opgelopen.

Het is geen toeval dat de twee oprichters van de autodealerorganisatie op hetzelfde moment verkopen. Dat doen ze namelijk altijd, vertelt een woordvoerder van de Stern Groep. 'Als een van de twee geld nodig heeft, verkoopt de ander ook.' En zo verdienen de commissaris en de directeur op twee achternamiddagen zo'n 860 duizend euro elk.

De beursavonturen van Hollander en Van der Kwast zijn exemplarisch voor het gedrag van meer bestuurders van beursgenoteerde ondernemingen in 2003. Uit een inventarisatie van de Volkskrant van de ruim 1100 meldingen bij de toezichthouder Autoriteit Financiële Markten (AFM) blijkt namelijk dat directeuren en commissarissen vorig jaar flink aandelen verkochten. Iedere transactie van aandelen of opties van Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen moet bij de AFM worden gemeld. Deze meldingen zijn openbaar.

Vooral bestuurders van lokale fondsen verkochten veel. Vaak zijn de topmannen van deze kleinere bedrijven oprichter of grootaandeelhouder. Via de beurs bouwen zij stap voor stap hun belang in de onderneming af. Tegenover de verkopende bestuurders staat een veel kleinere groep van kopers. De topmannen incasseerden 29 miljoen euro en investeerden 17 miljoen euro.

Dat is veelzeggend. Het verkopen van aandelen door de bestuurders wordt op de beursvloer gezien als een stille motie van wantrouwen. Directeuren en commissarissen zijn namelijk veel beter geïnformeerd dan anonieme beleggers. Als zij verkopen kan dat duiden op een naderende koersdaling, omdat er moeilijke tijden voor het bedrijf aan zitten te komen. Omgekeerd wordt het kopen van aandelen gezien als een signaal dat een topman vertrouwen heeft in zijn bedrijf.

Zo bezien hebben de bestuurders van de 25 hoofdfondsen uit de belangrijkste beursgraadmeter AEX nauwelijks een mening over het reilen en zeilen van de bedrijven die zij besturen of controleren. Zij zijn namelijk de grote afwezigen in de lijst van kopers en verkopers van eigen aandelen. Alleen met het mes op de keel van een aandelenemissie, zie je topbestuurders in hun eigen bedrijf investeren. Zo kocht Anders Moberg van Ahold bij de recente emissie van het supermarktbedrijf voor vier ton aan aandelen. Eerder in 2003 jaar droeg Versatel-baas Ray Raithatha dik een miljoen euro bij aan de redding van het telecombedrijf.

Een enkele baas van een AEX-fonds kocht volledig uit eigen beweging aandelen bij. Topman Jeroen van der Veer van Shell investeerde bijvoorbeeld 125 duizend euro in het bedrijf waar hij de leiding heeft. Ook Topman Peter Bakker van TPG stak geld in de onderneming die hij bestuurt: zo'n 75 duizend. In ruil daarvoor kreeg Bakker als onderdeel van het beloningsbeleid van TPG voor dik drie ton aan gratis aandelen.

De strategie van TPG onthult al waarom de AEX-bestuurders nauwelijk aandelen kopen. Dat hoeft namelijk helemaal niet, omdat zij die al cadeau krijgen van het bedrijf. Zo streken de topmannen vorig jaar - als onderdeel van hun totale beloningspakket - gratis aandelen op, die eind vorig jaar 11 miljoen euro waard waren. Aan deze donatie zijn soms bindende voorwaarden verbonden. De bestuurders mogen de aandelen pas na verloop van tijd, bijvoorbeeld drie jaar, verkopen.

'Het uitdelen van gratis geld in de vorm van aandelen deugt niet.', vindt directeur Peter Paul de Vries van de Vereniging van Effectenbezitters (VEB). Volgens De Vries zijn de gratis aandelen in feite een risicoloos presentje , waarvan nauwelijks stimulans uitgaat. 'Opties geven nog een prikkel. Maar de aandelen zijn ook geld waard als de koers daalt.'

Dat is precies de reden dat het uitdelen van aandelen de afgelopen twee jaar zo in zwang is. Voorheen lieten bestuurders zich vooral uitbetalen in opties, rechten om op termijn aandelen te kopen. Die vorm van beloning oogstte echter een storm van kritiek. In de gouden jaren van de beurs verdienden de bestuurders miljoenen met het uitoefenen van hun opties, zonder risisco te lopen.

Het zou beter zijn als een bestuurder zelf aandelen kocht en daarmee ook risico liep, stelden de criticasters. Bedrijven hadden daar zelf ook wel oren naar, en zeker niet alleen om tegemoet te komen aan de grote maatschappelijk onrust over 'excessieve' optiewinsten. Het omgeslagen beursklimaat maakte immers in één klap het gros van de uitgedeelde opties waardeloos.

Door aandelen uit te keren in plaats van opties kunnen ondernemingen twee vliegen in een klap slaan. Zij komen tegemoet aan de kritiek op opties en regelen en passant een waardevaster beloning voor hun bestuurders .

'De wisseltruc is een nieuwe manier om ook in een slecht beursklimaat de variabele beloning op te schroeven', stelt beleggersvoorman De Vries. 'Het zou beter zijn als de bestuurders de aandelen kochten met een lening van het bedrijf. Dan voelen ze het financiële risico. Nu is het nog steeds gratis geld.'

Postbedrijf TPG, dat verhoudingsgewijs gul is in het toekennen van aandelen, ziet dit anders. Een kwart van het salaris bij TPG-bestuurders wordt tegenwoordig uitgekeerd in aandelen, verklaart woordvoerder Tony Danby. De Vries is hierover minder te spreken. 'Dat is de invloed van Morris Tabaksblat, de president commisaris van TPG,' reageert De Vries van de VEB. 'Die is voorstander van een Angelsaksisch beloningsbeleid, waarbij bestuurders in hun eigen bedrijf stappen.'

Een ander element van het Angelsaksische beloningsbeleid - dat commissarissen geld kunnen verdienen met aandelen en opties- sneuvelt echter in de voorstellen van dezelfde Tabaksblat. Een commissie onder de leiding van de oud-topman van Unilever stelde afgelopen december spelregels op over het bestuur van ondernemingen. De nieuwe regels gelden sinds 1 januari en zijn dus niet van toepassing op de oude aandelen en optierechten. Vast tot tevredenheid van bijvoorbeeld oud-Heineken topman Karel Vuursteen, die inmiddels commissaris is bij Gucci. Vuursteen kon vorig jaar 218 duizend euro bijschrijven, verdiend met opties in het Italiaanse modebedrijf.

Ondanks de koersval zijn de opties nog niet uit beeld bij de topmanager. Oude opties verliepen door de koersval het afgelopen jaar veelal waardeloos. Dik vier miljoen opties konden in de prullenbak. Maar tegelijkertijd werden weer nieuwe opties uitgekeerd: 22 miljoen in totaal. Deze nieuwe opties hebben door de gedaalde koersen op de beurs inmiddels een lagere uitoefenkoers. Als de beurskoersen de komende jaren verder herstellen, kunnen de topmannen van nu wederom optiewinsten tegemoet zien.

De maatschappelijke ophef en de toegenomen transparantie hebben dus niet het door het grote publiek gewenste effect gehad. De openheid over aandelen- en optietransacties heeft namelijk niet zozeer tot 'eerlijker' of lagere beurswinsten geleid, maar veel eerder tot meer complexe beloningsintrumenten. Dat laatste kan de AFM, die de transacties bijhoudt en via internet publiceert, beamen. 'Er is een trend naar ingewikkelde financiële producten als beloning', zegt een woordvoerder. 'En het is lastig om die als melding op te voeren.'

Toch hebben de AFM-registraties nut, al is het maar om de topbeleggers onder de bestuurders te identificeren. In dat licht is Zach Miles, bestuurslid van uitzendorganisatie Vedior, een man om in de gaten te houden. Miles kocht op 11 maart 104 duizend aandelen Vedior op een koers van 4,79 euro. Acht maanden later deed dezelfde Miles een deel van de stukken - 25 duizend aandelen - weer van de hand tegen een fors gestegen koers van 12,49 euro. Zo maakte de bestuurder een prettig ritje op de aandelen in de onderneming die hij zelf bestuurt.


De hier gepresenteerde gegevens over de eigen aandelen- en optietransacties van bestuurders van Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen zijn gebaseerd op de registraties die toezichthouder AFM hierover bijhoudt. Deze WMZ2a meldingen staan op www.afm.nl.

Alle 1113 meldingen uit 2003 zijn samengevoegd tot een database van transacties van bestuurders. In deze lijst zijn dollar-transacties teruggerekend naar euro's. Voor de waardebepaling van de geschonken aandelen is de koers per ultimo 2003 als leidraad genomen.

Vervolgens is de lijst zoveel mogelijk gecontroleerd op merkwaardige transacties en onvolkomendheden. Zo blijkt de AFM-lijst niet geheel foutloos. De inventarisatie bracht één daadwerkelijk foute melding aan het licht (inmiddels hersteld), en vier meldingen die door 'technische problemen' bij de AFM niet correct op internet konden worden weergegeven .

Daarnaast zijn verscheidene meldingen niet opgenomen in de grafieken, omdat uit navraag bij het betrokken bedrijf of bij de AFM bleek dat de gemeldde transactie anders in elkaar stak en niet kon of hoefde te worden opgenomen in de lijsten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden