verdieping Topinkomens

Een grotere loonkloof en minder sociale cohesie: het is goed cashen aan de top

Ben van Beurden CEO van Royal Dutch Shell voor aanvang van de aandeelhoudersvergadering in het Afas Circustheater in Scheveningen. Shell-topman Ben van Beurden verdiende vorig jaar 20,1 miljoen euro aan basissalaris, bonus, aandelen, pensioen en overige inkomsten. Dat is 126 procent meer dan een jaar eerder, vooral dankzij een grote aandelenbonus van meer dan 15 miljoen euro. Beeld ANP

De kloof tussen de beloning van de bazen van de multinationals, grote Nederlandse bedrijven en de (semi)publieke sector wordt groter. Vooral bij de multinationals neemt de kritiek toe.

De bazen aan de top zijn het graaien niet verleerd, daaronder toont men zich bescheidener. Toch groeit de loonkloof en dat is niet goed voor de sociale cohesie, zeggen nu ook de institutionele beleggers.

MULTINATIONALS: STERKE STIJGING

Had premier Mark Rutte mogelijk Shell in de gedachten, toen hij onlangs opeens uithaalde naar de grote bedrijven waar het geld tegen de plinten klotst maar waar alleen het salaris van de topman echt stijgt?

Shell-topman Ben van Beurden verdiende vorig jaar 20,1 miljoen euro aan basissalaris, bonus, aandelen, pensioen en overige inkomsten. Dat is 126 procent meer dan een jaar eerder, vooral dankzij een grote aandelenbonus van meer dan 15 miljoen euro. De Brits/Nederlandse olie- en gasreus maakte vorig jaar 23,3 miljard dollar (20,7 miljard euro) winst en wil de komende jaren voor meer dan 20 miljard euro aan eigen aandelen inkopen – goed nieuws voor de aandeelhouders, die hun overblijvende stukken meer waard zien worden. De werknemers van Shell krijgen er in de onlangs afgesloten cao dit jaar 3 procent bij.

Of doelde de premier op zijn voormalige werkgever Unilever, waar Paul Polman in zijn laatste jaar als topman 11,7 miljoen euro verdiende? Dat is 283 keer meer dan de gemiddelde werknemer, de grootste ‘loonkloof’ tussen top en werkvloer van allemaal.  

Namen zal Rutte niet noemen, maar feit is dat de kloof tussen de beloning van de bazen van de grote multinationals en de rest groeit. Bij de 25 bedrijven met de best betaalde bazen liep de ‘loonkloof’ tussen top en werkvloer vorig jaar iets op, blijkt uit onderzoek dat de Volkskrant deed naar de beloning van de bestuursvoorzitters van 117 toonaangevende bedrijven en (semi)publieke instellingen. Bij 18 van deze 25 bedrijven steeg de beloning vorig jaar. Vier bazen verdienden meer dan 10 miljoen euro, nog eens drie meer dan 5 miljoen.

De oplopende beloningskloof komt op een pikant moment, want de multinationals staan er de laatste tijd niet goed op. Vorig jaar kwam het hoofdkantoor van Unilever op het laatste moment toch niet naar Nederland, hoewel premier Rutte tot het eind toe vasthield aan de gehate afschaffing van de dividendbelasting, a 2 miljard euro per jaar. Daarnaast werd onlangs bevestigd dat multinationals zoals Shell geen winstbelasting betalen in Nederland. 

Geheel conform de regels, maar zelfs de VVD is kritisch. ‘Hoe legt u de mkb’er die broodjes levert aan Shell dat er geen winstbelasting wordt betaald’, vroeg Kamerlid Aukje de Vries recent bij een hoorzitting. Aan de andere kant willen de lonen van de werknemers ondanks de economische bloei maar niet substantieel stijgen. De sterk gestegen winsten gaan vooral naar de aandeelhouders, niet naar de werknemers.

Die aandeelhouders zijn daar zelf ook niet gerust op. Grote institutionele beleggers zoals pensioenfondsen en verzekeraars delen de zorgen over de groeiende loonkloof tussen bestuurders en de gewone werknemers, meldt Eumedion, hun belangenbehartiger. Dat is van belang, want steeds meer grote beleggers betrekken de loonkloof in hun stemgedrag. 

 Dit jaar zagen een paar bedrijven zich al genoodzaakt hun beloningsplannen in te trekken omdat ze weggestemd dreigden te worden. Volgend jaar moet een relatief groot aantal bedrijven het beloningsbeleid vernieuwen. Aandeelhouders worden steeds kritischer over exorbitante bestuurdersbeloningen, waarschuwt Eumedion alvast.

Die door politiek en aandeelhouders bekritiseerde topinkomens van vele miljoenen worden vaak verdedigd door te wijzen op het afbreukrisico voor een baas. In het geval van Gillian Tans van Booking.com, met 12,7 miljoen euro de nummer drie onder de grootverdieners, klopt dat. Ze werd twee weken geleden plotseling vervangen als ceo van Booking en mag daar verder als ‘chairwoman’, voor 50 duizend euro per jaar (exclusief bonus).

GROTE NEDERLANDSE BEDRIJVEN: GEMATIGDER BEELD

In de regionen onder de top 25 – grote Nederlandse bedrijven, met beloningen van een half miljoen tot 2 miljoen euro, zoals PostNL, of BAM – is het beeld gematigder. Bij de bedrijven tussen plek 25 en 50 liep de loonkloof tussen top en werkvloer gemiddeld iets terug. Tussen de 50 en 75 werd het verschil zelfs flink minder, blijkt uit het onderzoek van de Volkskrant. Dat komt doordat bazen in deze subtop hun beloning vaker zagen dalen ten opzichte van een jaar eerder.

Bij deze grote bedrijven speelt de variabele beloning, zoals bonussen en aandelen, een minder prominente rol dan bij de Angelsaksisch georiënteerde ­multinationals. Ook zijn ze meer geworteld in Nederland, wat een reden kan zijn niet te stunten.

Per saldo bleef zo de loonkloof tussen top en werkvloer in het bedrijfsleven ­vorig jaar stabiel op gemiddeld 30; de baas verdiende dus dertig zoveel als de gemiddelde werknemer. Eumedion noemt het ‘bemoedigend’ dat deze factor vorig jaar niet is gestegen. Vakbond FNV heeft als regel dat de loonkloof niet groter mag zijn dan 20 – en dan niet ten opzichte van de gemiddelde werknemer, maar van de laagst betaalde. De vakbond wil vooral meer loon voor de ­lagere inkomens.

Beloningsdeskundige Hein Haenen van Focus Orange wijst erop dat de beloning in de bovenste lagen mede sterk is opgelopen door de gestegen winsten en beurskoersen van de afgelopen jaren. Daardoor zijn de aandelenpakketten van de topbestuurders meer waard geworden. ‘Als je over de hele linie kijkt, ­zie je dat de trend in de bestuurdersbeloning nog steeds opwaarts is, met groeipercentages die duidelijk boven het inflatieniveau liggen.’ Matiging ziet ­Haenen alleen bij grote bedrijven waar de staat aandeelhouder is, doordat nieuwe bazen (veel) minder kregen dan hun voorganger.

(SEMI)PUBLIEK: FLINKE DALING

Als de multinationals de Champions League zijn van de beloning en de grote bedrijven de eredivsie, dan vormen de staatsbedrijven en (semi)publieke instellingen de Keuken Kampioen-divisie. Terwijl in het grote bedrijfsleven het geld tegen de plinten klotst, liep de beloning voor de bazen van staatsbedrijven en (semi)publieke instellingen vorig jaar gemiddeld flink terug. Dat komt vooral doordat drie nieuwe bestuursvoorzitters bij organisaties waar de staat een vinger in de pap heeft aanzienlijk minder zijn gaan verdienen dan hun voorgangers. Het kabinet is voorstander van een gematigde beloning en stuurt waar mogelijk bij – bij nieuwe benoemingen bijvoorbeeld.

Daarom moest Manon van Beek van netbeheerder Tennet het vorig jaar doen met 4,5 ton, een kwart minder dan de zes ton die haar voorganger nog kreeg, zo blijkt uit het onderzoek van de Volkskrant naar de beloning bij niet-commerciële organisaties. Peter van Mierlo, de nieuwe baas van ontwikkelingsbank FMO, verdiende met 432 duizend euro ook een kwart minder. Gitta Salden van de Bank Nederlandse ­Gemeenten (BNG) kreeg met 325 mille ruim de helft minder dan de zeven ton van de vorige baas.

De beloning van de (semi)publieke ‘zittenblijvers’ ontwikkelde zich ook gematigd. Zo leverde president Klaas Knot van De Nederlandsche Bank vorig jaar met 418 duizend euro 1,5 procent in. De beloning van de DNB-president wordt vastgesteld door de minister van Financiën. Normaal gesproken vallen (semi)publieke instellingen onder de WNT, de Wet normering topinkomens. Het plafond daarvoor was vorig jaar 189 duizend euro. Dit jaar is die WNT-norm 194 duizend euro.

De teruglopende topbeloningen zijn goed nieuws voor de vele voorstanders van matiging, die vinden dat exorbitante salarissen niet passen bij werken voor de publieke zaak. Maar de kloof met het bedrijfsleven loopt op. De beloning van de ceo’s daar steeg bijna 10 procent, tot 2 miljoen euro. De semipublieke top verdiende vorig jaar 12 procent minder, met gemiddeld 418 duizend euro.

Een aantal deskundigen trok vorig jaar aan de bel, omdat ze vrezen dat de overheid een probleem krijgt met het aantrekken van goede mensen, als het beloningsverschil steeds groter wordt. Het appèl had succes. Minister Kajsa ­Ollongren kondigde onlangs een onderzoek aan naar de beloning van politici, en daarmee naar het plafond voor de ­publieke sector, voor een volgend ­kabinet en Kamer.

De laatste keer dat er naar de publieke beloningen werd gekeken was in 2004, door de commissie Dijkstal. Die adviseerde het salaris van een minister met 30 procent op te trekken, om de kloof met het bedrijfsleven te corrigeren. De politiek wilde er onder leiding van toenmalig premier Jan Peter Balkenende niet aan. Uit vrees voor woede bij het volk ­verdween het rapport in een diepe la.

Het onderzoek werd uitgevoerd door Robin Dirker

Met medewerking van Xander van Uffelen, Serena Frijters en Roy Klaasse Bos

REACTIE SHELL

Shell verwijst naar de uitgebreide uitleg die de commissarissen in maart gaven over de beloning. Die kwam er op neer dat Ben van Beurden de afgelopen drie jaar uitstekend heeft gepresteerd en daarvoor is beloond met een groot bedrag in aandelen. Zijn basis­salaris steeg 2,5 procent. Verder stelt het bedrijf dat de cao-lonen bij Shell bovengemiddeld hoog zijn en dat ze in de afgelopen tien jaar veel sneller zijn gestegen dan de inflatie. Volgens de – na stakingen in Pernis – afgesloten nieuwe cao stijgen de lonen dit jaar 3 procent en de komende twee jaar met 2 en 2,5 procent.

REACTIE VNO

In een reactie op de uithaal van premier Rutte liet VNO-NCW-voorzitter Hans de Boer in een aantal interviews weten dat het niet aan hem is om de beloningen van CEO’s te verdedigen – dat is aan de bedrijven en hun aandeelhouders. Wel wees hij er op dat er in Nederland en andere landen aandacht wordt gevraagd voor de gevolgen van de topinkomens voor de sociale cohesie. VNO-NCW kaatste de bal eerder al ­terug naar Rutte door te stellen dat de lonen wel degelijk stijgen, maar dat de koopkracht daarvan wordt opgeslokt door lastenverzwaringen van het kabinet.

MEER OVER TOPINKOMENS EN LOONKLOOF

Als de baas 283 keer meer verdient dan de werkvloer: de loonkloof bij AEX-bedrijven onder de loep

De ‘loonkloof’ die aangeeft hoe veel de baas meer verdient dan de werkvloer is nog wennen, blijkt uit de beloning bij de AEX-bedrijven. Het cijfer wordt wel ingevuld, zoals sinds vorig jaar moet, maar van een verhaal erbij is vaak nog geen sprake. 

De gematigde jaren zijn voorbij: topinkomens fors omhoog, vooral bij de multinationals

Bestuursvoorzitters in Nederland verdienden vorig jaar 7,2 procent meer dan in 2017, terwijl de cao-lonen met slechts 2,1 procent stegen. Unilever­topman ­Paul Polman kreeg 283 keer zoveel als zijn gemiddelde werknemer.

Minder beloning voor nieuwe topman Unilever na kritiek: maximaal 11 miljoen

Unilever gaat de beloning van de nieuwe topman Alan Jope matigen. Voor de opvolger van Paul Polman lag een pakket klaar dat kon oplopen tot meer dan 13 miljoen euro. Maar na kritiek van beleggers op de hoogte van dat bedrag kan Jope dit jaar maximaal 11,2 miljoen euro verdienen. Zijn vaste salaris wordt 1,45 miljoen euro, 14 procent minder dan dat van Polman.

Salariskloof tussen private en publieke sector dreigt te groot te worden, zeggen deskundigen

De kloof tussen de beloning van de top van het bedrijfsleven en de (semi)publieke sector dreigt te groot te worden, waarschuwen deskundigen. Moeten premier Mark Rutte en zijn ministers meer gaan verdienen, om te voorkomen dat de overheid achterop raakt?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden