Een goudmijn van twee kilometer

Philips heeft zijn oog laten vallen op de Zuidas, de ING Bank idem dito. Waar nu nog sportvelden liggen, verrijst binnen afzienbare tijd een kantorenpark....

JAAP HUISMAN

DE OUDSTE Amsterdamse voetbalvereniging AFC ontspringt de dans. Ze is vermoedelijk een van de weinige sportclubs die mag blijven. Er is sinds kort een grassmasterfield aangelegd, kunstgras dat zowel geschikt is voor wedstrijden als trainingen en daar bestaat tegenwoordig ook al een afkorting voor: wetra-veld.

AFC-secretaris Kees Gehring telt zijn zegeningen: de totale oppervlakte voor AFC wordt ingekrompen, maar met een beetje passen en meten blijven de vijf velden gehandhaafd. Bovendien is in het contract met de gemeente niet 2002 als einddatum maar 2015 opgenomen.

Het domein van AFC, aan De Boelelaan in Amsterdam, wordt deels opgeslokt door een extra lus voor de oprit naar de A10, maar dat is een peulenschil vergeleken bij collegaclubs RAP en SC Buitenveldert. Zij moeten fuseren en verhuizen naar het Loopveld, een paar kilometer zuidoostwaarts. Hetzelfde lot wacht de korfballers van Luto, de squashers van Dicky Squash, en het tennispark Gold Star.

Voor de voetballende jeugd, zegt men in de voetbalwereld, is een dergelijke verhuizing funest. Richt tennis zich met name op de welvarende klasse uit de regio (Amstelveen), voetbalverenigingen worden gescheiden van hun jonge doelgroep uit de stad en hebben daardoor soms al noodgedwongen hun jeugdopleiding moeten schrappen. Het wordt domweg te ver voor ouders om kinderen naar het sportveld te brengen of te halen.

De sport is min of meer vogelvrij verklaard op een strook land dat in minder dan tien jaar tijd is uitgegroeid tot de economische etalage van Nederland: de zuidas van Amsterdam. Sinds het Wereldhandelscentrum zich hier 13 jaar geleden vestigde, is de geest uit de fles. De ringweg werd uitgebreid met een ringspoorlijn en sneltram; de rechtbank kwam, breidde meteen uit en zoog advocatenkantoren aan.

Nu nog is het een begerenswaardig niemandsland van twee kilometer lang en een halve kilometer breed waar sport en natuur hand in hand gaan. Hoe vreemd het ook klinkt, over dat talud waarop het verkeer langsraast, is tevens de belangrijkste verkeersadervan plantenzaden en kleine dieren tussen het Amsterdamse Bos en het Amstelpark. De bermen, bosschages en slootjes zijn nauwelijks toegankelijk voor de mens.

Uitgerekend op dit gebied heeft het grootkapitaal zijn oog laten vallen.

Philips heeft de knoop doorgehakt. Het wil zijn hoofdkantoor planten op een stuk grond waar nu een Saab-garage is gevestigd. Boonstra moet gelokt zijn door de naam van de garage: De Snelheid. De ING Bank zit al in de Stibbetoren aan de Zuidas maar wil nu op zichzelf. Naar verluidt zoekt ook Ericsson. Als de gemeente in een eerder stadium niet zo had vastgehouden aan de IJ-oevers was het dringen geweest. Dan waren BP, de Sociale Verzekeringsbank, KPMG en Coopers & Lybrand neergestreken langs de ringweg A10.

En Chrysler? Had grote belangstelling, maar haakte af, toen de gemeente aanhikte tegen de showroom die de Amerikanen wensten mee te nemen. Niet passend bij het streven naar het topsegment van de markt. Hier worden alleen bedrijven verwacht die willen stralen met hun uitstraling.

Het tij lijkt niet meer te keren. Als de raad eind dit jaar stemt over het masterplan Zuidas, is het naar verwachting een formaliteit. Een hamerstuk. Zelfs de grootste milieuactivist in de raad, Roel van Duijn, heeft zich specifiek voor dit stuk stad uitgesproken voor bewoning boven de snelweg, zodat het autoverkeer als het ware in een tunnel wordt gestopt.

Welnu, Van Duijn krijgt - voor de verandering - eens zijn zin. Sinds deze maand ligt er een definitief plan op tafel. Het is weliswaar de kostbaarste variant, maar het is ook de vriendelijkste (voor langzaam verkeer en het milieu) en de economisch sterkste, zegt J. Kwak, projectleider Zuidas. Het behelst een ondertunneling van auto-, metro- en treinverkeer over een afstand van 1,5 à 2 kilometer. Daarbovenop kan de economie floreren. Want er komt plaats vrij voor naar schatting 200 duizend vierkante meter extra kantoorruimte naast de 600 duizend die wordt afgezet op de afgedankte sportvelden.

Het langzaam verkeer is niet vergeten. Fietsers, nu gehinderd door onafzienbare viaducten en op- en afritten, kunnen vrijuit pendelen tussen Amsterdam-Zuid en Buitenveldert/Amstelveen. De Amsterdamse Muur tussen noord en zuid, ooit de scheiding tussen het stedenbouwkundig plan van Berlage en dat van Eesteren, wordt geslecht.

Op het makelaarskantoor van De Boer Den Hartog Hooft halen Kwak en Stoutenbeek de geschiedenis op. Kwak is door de gemeente belast met de ins and outs van het masterplan, Stoutenbeek is ambtelijk secretaris. Beiden volgen het proces van dichtbij. Niet de wandelgangen van Philips-directeur Cor Boonstra, overigens. Die praat met Economische Zaken, weet Kwak.

Op 1 januari 1995 trad de projectgroep Zuidas in werking. Ze kreeg de opdracht te onderzoeken of het ambitieus project commercieel haalbaar was, en zo ja welke gevolgen dat dan zou hebben voor het groene karakter van de omgeving, voor de bereikbaarheid en voor het aanzien van de stad. Duidelijk was, zegt Kwak, dat er samenhang in de stedelijke structuur móest komen. Voor elke uitbreiding van de RAI, de VU en het World Trade Center, die allemaal in dit deel van de stad gevestigd zijn en miljoenen bezoekers per jaar trekken, werd een bestemmingsplan gemaakt. Toen daar ook nog de ABN AMRO bijkwam, was de maat vol. Het gebied hing van incidenten aan elkaar. 'Het breiwerk vertoont gaten.'

Bezwaarlijk hoeft dat niet te zijn. Als het blijft zoals het is, kun je rekenen op de opname van 15 duizend vierkante meter kantoorruimte per jaar, berekende het bureau Kolpron in Rotterdam in zijn economische prognose. Maak je daarentegen een integraal plan waarbij je de bereikbaarheid vergroot, dan is het dubbele aantal voorzien voor de komende 25 à 30 jaar.

Voor de zekerheid werd aan de VU een second opinion gevraagd. Niet zo himmelhoch jauchzend als Kolpron maar ook een tevreden stemmende boodschap: in het gunstigste geval wordt er 25 à 30 duizend meter kantoren per jaar toegevoegd. Vergelijk je dat met de ontwikkelingen in de Amsterdamse regio over de afgelopen tien jaar, dan betekent dat dat één op de vier nieuwe kantoren aan de Zuidas staat. De rest staat in Sloterdijk, Hoofddorp, Amsterdam-Zuidoost en niet vergeten de binnenstad, met zijn één miljoen vierkante meter kantoorruimte nog altijd een factor van belang. Maar een zeer uiteenlopend en kleinschalig aanbod, dat wel.

Waar vorige wethouders de goudmijn hadden genegeerd en zich krampachtig hadden geconcentreerd op Sloterdijk en de IJ-oevers, gooiden in 1994 hun opvolgers D. Stadig van Volkshuisvesting en collega E. Peer van Economische Zeken het roer om. Dit moest het nieuwe economische hart van Amsterdam, wat heet van Nederland, worden. Op het Monopoly-bord zou het beslist de duurste straat zijn, ware het niet dat Kwak geen vergelijking met winkelstraten wenst. 'Een PC Hooftstraat? Ik hoop het niet. Dat is me te trendy.'

De Zuidas moet een langer leven beschoren zijn dan een modegril. En ook een adviesinstantie als de Amsterdamse Raad voor de Stadsontwikkeling kon nauwelijks een negatieve kanttekening bedenken: 'Het masterplan onderschrijft het bijzondere kaliber van de locatie als vestigingsplaats voor het topsegment.' En verder: geen concurrentie voor de binnenstad, een positief imago, een goed antwoord op regiolocaties en een behoorlijke ontsluiting van weg en rail.

In 1999 vertrekt hiervandaan de hogesnelheidstrein naar Utrecht en Keulen. De Thalys zal op termijn alternerend op het Centraal Station en op Zuid WTC eindigen. Het zijn de eerste aanzetten tot de grootschalige ontwikkelingen, want alleen al voor die trein is een 430 meter lang perron nodig. En dan de Noord-Zuidlijn. Natuurlijk keken Kwak en Stoutenbeek op van de aarzeling van minister Jorritsma, die inzicht eiste in de kosten. Maar afstel? Nee, hooguit uitstel en dan nog is de kans groot dat we het gaan voorfinancieren, denkt Stoutenbeek.

Kwak wijst er fijntjes op de ABN AMRO bij de vestiging aan de ringlijn als voorwaarde had gesteld dat de bank via de Noord-Zuidlijn een verbinding kreeg met het regionale hoofdkantoor aan de Vijzelstraat. Geen metro, dan ook niet langer een vestiging in de binnenstad, had de bank de gemeente gewaarschuwd. De bank profiteert nu al van de sneltram met Zuidoost waar een derde filiaal staat. Nee, als vervoersknooppunt is er geen prettiger plek in de regio denkbaar. WTC Zuid groeit met 25 miljoen overstappende passagiers per jaar uit tot het vierde, vijfde spoorstation van Nederland, in grootte vergelijkbaar met Schiphol.

Wat de aantrekkingskracht van de Zuidas verklaart. De buitenlandse investeerder kijkt eerst naar het belastingtarief, dan naar Schiphol, en vervolgens naar de positie in de regio. Dan gaat het criterium van de bereikbaarheid zwaar wegen. Zo druk je de personeelskosten.

Maar waarom alles op de Zuidas zetten, als een bedrijf net zo goed voor Hoofddorp-Beukenhorst of Amsterdam-Zuidoost kan kiezen? Kwak en Stoutenbeek: 'Het zijn verschillende marktsegmenten. Huurprijzen onder de 550 gulden per vierkante meter per jaar moeten we op de Zuidas niet vragen, dat zijn de bedragen voor de regio. Als ik veel personeel heb en veel administratief werk moet doen, is het onzin als ik op de Zuidas ga zitten, dan kan ik net zo goed naar Hoofddorp waar ik 300 gulden de vierkante meter voor een fantastisch kantoor betaal. Ik mis alleen die bijzondere uitstraling. Een raad van een bestuur van de ABN AMRO of Philips wil nu eenmaal een ander imago.'

Strikt redenerend mag de verplaatsing van snelweg en spoor ondergronds dan ook wel eenderde duurder zijn dan andere varianten: de meer-investeringen haal je er altijd met een hoger grondprijs uit. Een plaats in de ereloge mag wat kosten.

Op het voormalige tennispark Van Meegeren, met veel commotie verdreven naar het Amsterdamse Bos, vordert de bouw van de ABN-toren gestaag. Niets wijst er nu op dat dit complex in grootte - de branche spreekt dan over netto verhuurbare vloeroppervlak - maar een fractie kleiner is dan de RAI: 90 duizend vierkante meter. Maar de ABN overtroeft het World Trade Center.

Die blauw glanzende WTC-torens zijn de spil van de goudkust. Hoe meer heimachines er kwamen, hoe harder de prijzen stegen. Voor Tripolis, achter het Burgerweeshuis, moest men vier jaar geleden al 1500 gulden per vierkante meter kantooroppervlak per jaar betalen, het zou nu wel eens op 2500 gulden per jaar uitkomen, denkt Kwak. Zuid is altijd twee keer zo duur als Sloterdijk of Zuidoost terwijl ironisch genoeg een bakstenen gebouw overal hetzelfde bakstenen gebouw is.

35 Jaar geleden vestigde voetbalclub AFC zich hier in the middle of nowhere, herinnert Kees Gehring zich. Goed genoeg heet het sportpark, niet vrij van symboliek. 'Nu is het het duurste stukje grond van Nederland.' Hij ziet zijn spelers straks dezelfde weg gaan als Swift op het Olympiaplein. Voetballen in het hart van de stad, omringd door hoge bebouwing. Het hoeft niet vervelend te zijn. Alleen al de wetenschap dat de raad van bestuur van de ABN AMRO telkens op je neerkijkt, dát moet de spelers vleugels geven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden