Interview

'Een collectieve pot leidt nu eenmaal altijd tot gezeik'

Een aantal pensioenfonds-besturen en vakbonden wil de solidariteit tussen generaties in stand houden. Hoogleraar risicomanagement Theo Kocken vindt dat onzin.

Theo Kocken

'We hebben nu een systeem waarin elk pensioenfonds één grote pot met geld eerlijk over de generaties moet verdelen. Omdat de fondsen in de problemen zitten door de lage rente, is dat steeds moeilijker geworden. Die verdeling over vele generaties wordt bepaald via een heel ingewikkelde berekening, die voor werkenden en gepensioneerden niet te volgen is. Dat maakt het systeem ondoorzichtig voor gewone mensen, maar ook voor de pensioensector zelf. Bovendien is er in de pensioenwereld voortdurend discussie over wat de juiste berekening is, en daarmee over de vraag hoe de pot over de generaties verdeeld moet worden. Die discussie voedt het wantrouwen tussen generaties.'

Maar moeten we dat niet op de koop toe nemen als risicodeling tussen generaties beter is?

'Naar mijn mening levert dit per saldo geen voordeel op. De voorstanders van risicodeling tussen generaties vinden natuurlijk van wel. Zij hebben berekend dat het welvaartsvoordeel van intergenerationele solidariteit in het nieuwe stelsel ongeveer 1 à 2 procent is. Dat is een minuscuul verschil, dat mijns inziens niet opweegt tegen de nadelen. Een daarvan is dat intergenerationele solidariteit het vertrouwen in het stelsel ondermijnt. Zowel gepensioneerden als werkenden zullen dan altijd het gevoel houden dat ze benadeeld worden. Dan houd je net zoals nu een collectieve pot geld in stand die van niemand is. Dat leidt altijd tot gezeik.'

Welke nadelen ziet u nog meer?

'In de berekening die een klein plusje oplevert is het risico dat pensioenfondsen op enig moment ophouden te bestaan niet meegenomen. Dat risico ontstaat als steeds meer mensen zich aan het systeem onttrekken, en dat gebeurt al: zie de snelle groei van het aantal zzp'ers. Ik denk dat jongeren in opstand komen als hun pensioenvooruitzichten blijven verslechteren. In het huidige stelsel met solidariteit tussen generaties betalen jongeren per saldo een deel van de pensioenen van ouderen. Zo'n systeem is gebaseerd op de aanname dat er altijd nieuwe generaties zullen zijn die voor de generaties boven hen gaan betalen. Maar als die nieuwe generaties het stelsel de rug toe keren, en ik acht die kans reëel, dan wordt de laatste generatie die nog is ingestapt zwaar gedupeerd. Dat nadeel moet je ook meewegen, en dat gebeurt nu niet.'

Waarom houden pensioenfondsen en vakbonden dan vast aan die risicodeling tussen generaties?

'Ik heb de indruk dat het voor hen een soort geloofsartikel is. 'Solidariteit' is een ideologie in de pensioenwereld. Dat geloof is bij sommigen zo sterk aanwezig dat ze de nadelen gewoon niet willen zien. Ik vind solidariteit ook belangrijk, maar dan alleen de vormen die voor iedereen voordelig zijn, zoals het delen van het langlevenrisico. Dat risico is voor elke generatie hetzelfde. Maar als je tussen generaties vermogen gaat delen om tegenvallers op de financiële markten op te vangen, creëer je winnaars en verliezers. De geschiedenis leert dat hierdoor zoveel wantrouwen ontstaat dat pensioenstelsels daar altijd aan ten gronde gaan.'

Pensioenfondsen betogen dat intergenerationele solidariteit voorkomt dat er geluks- en pechgeneraties zijn. De collectieve buffer kun je dan in slechte jaren inzetten om de pensioenen van de pechvogels aan te vullen.

'Klinkt sympathiek, maar de realiteit is anders. Het bestaan van pech- en geluksgeneraties is met geen enkel pensioenstelsel te voorkomen. Tegen een rente die 30 jaar lang laag blijft, is geen kruid gewassen. De generatie die in zo'n periode pensioen opbouwt, is gewoon de pineut. Intergenerationele risicodeling dempt het verschil tussen pech- en geluksgeneraties niet zoals sommige pensioendeskundigen beweren, maar vergroot dat verschil juist. In slechte jaren ontstaat namelijk áltijd druk om de gepensioneerden te ontzien. De buffer wordt dan gebruikt om hun pensioen te redden ten koste van de werkenden. De klap van de tegenvaller wordt uitgesteld, omdat het voor de jongeren 'met de tijd' wel weer goed komt. Maar dat is niet zeker: in Japan is de rente al 25 jaar laag.

'De risicomodellen van pensioenfondsen zijn veel te optimistisch. Volgens deze modellen was de kans nihil dat de ECB-rente begin 2016 op nul zou staan. Toch is dat nu de werkelijkheid. Dus zodra de fondsen in de problemen komen, schuiven ze de rotzooi door naar de jongeren, in de verwachting dat een flinke rentestijging of sterke economische groei hen zal redden. Maar als die stijging niet komt, krijgen de jongeren een klap die twee keer zo hard is en worden de huidige gepensioneerden, een geluksgeneratie, te veel ontzien. In plaats van de pijn eerlijk te verdelen, vergroot je dan de oneerlijkheid.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden