ECB-president Mario Draghi als redder van Europa?

Teruglezen - De gevolgen van 'whatever it takes'

De president van de ECB, Mario Draghi, moest zich vandaag in de Tweede Kamer verdedigen tegen kritiek van parlementariërs op de extreem lage rente die de ECB hanteert. 'Hier in Nederland bent u geen held', klonk het onder meer. Hoe anders was dat de afgelopen jaren. Tovenaar, monetaire magiër, Super Mario: geen bijnaam leek de afgelopen jaren te vergezocht voor Mario Draghi. Maar ruim vijf jaar na zijn aanstelling dreigt de centrale bankier nu alsnog alles te ontglippen.

ECB-president Mario Draghi heeft nog drie jaar om zijn reputatie te redden. Beeld AFP/Getty Images

In november 2016 was het precies vijf jaar geleden dat hij zijn eerste daad stelde als president van de Europese Centrale Bank. Hij verlaagde de rente gelijk met een kwart procent.

Achteraf gezien was dat slechts een voorbode van het vuurwerk dat komen zou. Het zit allemaal verstopt in de beroemde uitspraak waarmee hij in 2012 de financiële paniek bezwoer. 'De ECB', stelde Draghi tijdens die speech, 'staat klaar om alles te doen wat nodig is om de euro te behouden.' Whatever it takes. Drie woorden, uitgesproken met charmant Italiaans accent, waarmee hij volgens vriend en vijand de euro heeft behoed voor de ondergang.

Mario Draghi als redder van Europa. Maar diezelfde drie woorden hebben hem het afgelopen jaar volgens menigeen doen uitgroeien tot het grootste gevaar voor het continent.

Het begint in 2011 zo goed. 'Mamma mia', kopt Bild aanvankelijk angstig over de Italiaan die de scheidende ECB-president Jean-Claude Trichet wil opvolgen. 'Bij de Italianen hoort inflatie bij het leven als tomatensaus bij pasta.'

Inflatiebestrijder

Zelfs de invloedrijke boulevardkrant blijkt in de daaropvolgende maanden niet bestand tegen het charmeoffensief van Draghi. De geboren Romein, hoofd van de Italiaanse centrale bank en daarvoor onder meer werkzaam voor Goldman Sachs, presenteert zich als Duitser dan de Duitsers. Een inflatiebestrijder pur sang.

Met effect: zelfs bondskanselier Angela Merkel steunt zijn kandidatuur. Later dat jaar prijkt Draghi opnieuw op de cover van Bild. Dit keer met Bismarck-helm. 'Eigenlijk is hij behoorlijk Duits. Zelfs een echte Pruis', luidt de geruststellend bedoelde conclusie.

Niets blijkt minder waar. Vanaf zijn eerste werkdag in Frankfurt heeft Draghi het ene na het andere monetaire heilige huisje gesloopt. Hij verlaagt de rente niet zomaar, hij maakt haar negatief. Onder het vaandel van 'monetaire verruiming' koopt de ECB voor meer dan 1.000 miljard euro aan staatsobligaties op. Zelfs bedrijven kunnen zich dankzij die onorthodoxe geldpolitiek sinds kort kostenloos in de schulden steken. Een enkele onderneming krijgt zelfs geld toe op haar obligaties.

Met Bismarck-helm in Bild.

Toegegeven, die ontwikkeling was al vóór Draghi gaande. In de Verenigde Staten en Japan, maar ook in Europa. Zo werd voorganger Trichet op de cover van een ander Duits medium, Die Zeit, afgebeeld als de keizer van het continent. Inclusief mantel en gouden kroon.

Draghi maakt de metamorfose compleet van centrale bankiers als grijze technocraten tot supersterren. Hij wordt de machtigste man van Europa. De laatste dijk tussen de burger en de financieel-economische zondvloed.

Met zijn invloed groeit ook de kritiek. Eerst van Duitse en Nederlandse centrale bankiers, natuurlijk. Inmiddels lijkt zo'n beetje iedereen het gemunt te hebben op Draghi. Rechts ziet onder hem het inflatiegevaar oplaaien, links verwijt de Italiaan dat zijn beleid sociale ongelijkheid vergroot. Spaarders en gepensioneerden voelen zich de pineut, en zelfs vanuit de financiële markten zwelt de kritiek aan.

'De realiteit', schrijft hoofdeconoom David Folkerts-Landau van Deutsche Bank deze week, 'is dat sinds Draghi's fameuze 'whatever it takes'-speech in 2012, de eurozone amper groei heeft gekend, maar wel de slechtst presterende arbeidsmarkten van de industriële wereld, onhoudbare schuldenbergen en een inflatie die ver onder de eigen doelstelling van de centrale bank ligt.'

De conflicten sluipen ook het gloednieuwe hoofdkantoor van de ECB binnen. Draghi's twee belangrijkste medestanders in de leiding zetelen op de 38ste etage. Eén verdieping hoger zitten zijn twee gedoodverfde tegenstanders, een Duitse en een Luxemburger. Van de ooit zo discrete omgangsvormen van de centrale bankiers is weinig meer over. Geen gelegenheid wordt onbenut gelaten om kritiek te spuien. Meerdere Duitsers zijn de afgelopen jaren met ruzie vertrokken.

Stoïcijns

Draghi blijft er ogenschijnlijk stoïcijns onder. Mensen om hem heen noemen de Italiaan een raadsel. Hij staat bekend als buitengewoon intelligent, afstandelijk en berekenend. Op persconferenties blijft hij de steeds kritischer vragen op de hem kenmerkende manier beantwoorden. Beleefd maar kortaf, op een toon waarin verbazing doorklinkt over zoveel onbegrip en stommiteit.

Toch moet zelfs bij hem de twijfel van tijd tot tijd toeslaan. De economische groei in de eurozone valt ook na vijf jaar Draghi tegen. De inflatie blijft nihil. Ondertussen nemen de risico's op de balans van de ECB met sprongen toe. In 2018 zullen die opgelopen zijn tot het astronomische bedrag van 2.000 miljard euro, berekende Deutsche Bank.

In de verte pakken zich nog veel donkerder wolken samen. Na de Brexit dreigt een Italiaans vertrek uit de eurozone - veel zal afhangen van het referendum begin december. Het Portugese herstel hapert, de Griekse problemen etteren onverminderd door.

Het lijkt erop dat de eurocrisis te vroeg overwonnen is verklaard. Draghi's positie valt in dat geval niet te benijden. Zijn bewindsperiode duurt nog drie jaar. In die tijd kan de centrale bankier alsnog zijn reputatie als tovenaar redden. Maar het gevaar neemt zienderogen toe dat hij de geschiedenis heel anders zal ingaan. Als een dr. Faustus, de geleerde die een pact sloot met de duivel, maar wiens bovenmenselijke krachten zich uiteindelijk tegen hem keerden.

Waar is Mario Draghi's biljoen gebleven?

Het aantal euro's dat de ECB in de economie heeft gepompt, is inmiddels de magische grens van 1.000 miljard gepasseerd. Elke maand opnieuw wordt voor nog eens 80 miljard euro aan staats- en bedrijfsschulden opgekocht. Waar gaat al dat geld naar toe?

Naar de echte economie, benadrukt Mario Draghi telkens weer. Gewone huishoudens en bedrijven dus, die door al dat goedkope geld makkelijker en meer kunnen lenen. De bedoeling is dat zij het vervolgens laten rollen. Op die manier stimuleert de ECB de aarzelende Europese economie.

Dat lijkt niet het geval. Anders zouden de economische groei en inflatie de laatste jaren hard zijn opgelopen. Het omgekeerde is gebeurd. De inflatie in de eurozone bedraagt op dit moment slechts 0,5 procent, de economische groei een schamele 1,6 procent.

Minstens twee groepen hebben wél geprofiteerd van het ECB-beleid. Ten eerste: beleggers in obligaties en aandelen. De koersen daarvan zijn de afgelopen jaren de lucht in geschoten. Een voorbeeld: toen Draghi aantrad, stond de AEX op een slordige 300 punten. Inmiddels zijn dat er zo'n 50procent meer: bijna 450. Dat is geen onaardig rendement. Zeker niet in een tijd waarin de rente op spaargeld richting 0 gaat.

De tweede winnaar is de huizenbezitter. Door het goedkope geld uit Frankfurt zijn de hypotheekrentes onder de 2procent gezakt. Met als gevolg stijgende huizenprijzen. Afgelopen jaar nam de gemiddelde waarde van koopwoningen in Nederland toe met 7,4 procent. Het resultaat is dat huizenbezitters maandelijks minder betalen, en steeds meer bezitten.

Van het verwijt dat de ECB sociale tweedeling veroorzaakt, wil Draghi niet horen. 'Nee', antwoordde hij toen hem twee weken geleden tijdens een persconferentie werd gevraagd of zijn beleid de ongelijkheid vergroot. 'Simpelweg omdat de grootste oorzaak van ongelijkheid werkloosheid is.' En die wordt bestreden door de ECB. Volgens Draghi, tenminste.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.