Dorp was de kraanvogel voor

Plannen om de natuur in de Derde Wereld te helpen, lopen uit op een mislukking. De creatie van een watergebied in Kameroen trok zoveel boeren aan dat van de gewenste biodiversiteit niets terecht kwam....

Het doorsteken van een dam in de rivier Logone in Kameroen in1994 was het begin van een grote toeloop van veehouders envissers. Een vlakte van zeshonderd vierkante kilometer kwam zeven maanden per jaar onder water te staan. Daardoor groeide het grasenorm, kon er meer vee grazen en werd er weer gevist.

Helaas, dat was niet het hoofdaccent van het project. Hetnatuurproject waardoor het nationaal park Waza-Logone deelsbevloeid werd, moest de zeldzaam geworden kroonkraanvogelsaantrekken, maar ook de zwartkopreigers, maraboes, ooievaars,waterbokken en Kob-antilopen. Daarnaast moest de hersteldevloedvlakte ook ruimte bieden aan de leeuwen, olifanten engiraffen.

Ecoloog dr. Paul Scholte, die bij dit project was betrokkenen er deze week in Leiden op promoveerde, is openhartig over hetfalen ervan. Het is de bedoeling discussie los te maken. 'Eenregio waar het de mensen voor de wind gaat, trekt migranten aan.Maar immigratie is ook een tijdbom onder natuurprojecten', zegtScholte, tegenwoordig werkzaam in Jemen.

Het goede nieuws dat er in Waza-Lagone wat te verdienen viel,verspreidde zich snel. Zo snel dat de mensen al neerstreken bijhun nieuwe bronnen van bestaan voordat de natuur goed en wel opgang was gekomen. 'Een kwestie van verschillende snelheden', zegtScholte nu. 'Mensen kunnen in twee weken verhuizen, maar denatuur heeft minstens vier jaar nodig om enigszins uit tegroeien.'

Aan de rand van Waza-Logone en meer nog in het naburige parkKalamaloué zijn na 1994 nieuwe dorpen gekomen. De ontwikkelingenin Kalamaloué ziet Scholte als een afschrikwekkend voorbeeldvoor Waza. In dit natuurpark zijn er 26 dorpen bij gekomen.Ecologisch holt het gebied achteruit omdat het niet bestand istegen de druk van zoveel mensen en vee.

Een hulpproject kan de levensstandaard van mensen verhogen endaardoor nieuwkomers aantrekken. Het gevolg is dat na enige tijdiedereen weer terugzakt naar het lage welvaartsniveau van voorhet project en dat de natuur is uitgeput. Is dit ontwikkeling,natuurbescherming of geen van beide?

Sultans

Vrije toegang tot een natuurgebied is in Afrika niet altijdvanzelfsprekend geweest. In Mali en Tsjaad waken nogal eenslokale sultans over de toegang van veehouders tot eenoverstromingsvlakte. Zij hebben het gezag in de streek en hunbeslissingen worden gerespecteerd.

'Halverwege de overstromingstijd komen verkenners opaudiëntie. Als de sultan toestemming verleent, geven deverkenners dit door aan hun familie en die zakt dan twee maandenlater af naar het gebied', zegt de ecoloog. Scholte kende inKameroen ook zo'n lokale leider. Maar die werd ziek en net alsin veel andere landen zwakt ook in Kameroen dit traditioneleleiderschap af.

Het werd wel urgent om afspraken te maken over het gebruik vanhet gebied. Het vee verdrong de antilopen, het aantal vissersverdrievoudigde terwijl de visproductie slechts met 1,5 procenttoenam. Waza-Logone, dat door Nederland met ongeveer 1 miljoengulden per jaar werd gesteund, en aanvankelijk om zijn succeswerd doodgeknuffeld, ging ook bergafwaarts.

Projecten uitsluitend gericht op natuurbescherming zijnvrijwel onuitvoerbaar, zegt de ecoloog. Mensen die tegen hetpark aan wonen, moeten er ook van profiteren, anders ondermijnenze het. Dr. Gerhard van den Top van het Wereld Natuur Fonds (WNF)zegt het stelliger: 'Natuur is niet te redden als je er het lotvan de mensen die er wonen, niet aan verbindt.'

Zo ontstond in Waza-Logone een zogeheten ICDP, IntegratedConservation and Development Plan, waarvan mens én natuurprofijt hadden. Maar zo'n plan waar iedereen bij te winnen heeft,komt uiterst moeizaam tot stand. Er moeten afspraken wordengemaakt over immigratie, gebruik van gras, hout en vis. 'Dat isniet alleen knap lastig in een cultuur die daar niet op isgericht, maar het ''polderen'' kost ook veel tijd en die is erdus niet', zegt Scholte.

De gang van zaken in Waza-Logone staat niet op zichzelf. Inmeer landen staan geïntegreerde projecten onder druk omdat zemensen aantrekken als magneten. In Zuid-Nigeria in Cross RiverNational Park wilde men de toegang tot het gebied beperken voornieuwkomers. De dorpsraad rekende echter iedereen die zich alsingezetene opgaf tot lokale inwoner en dat leidde tot onwerkbaresituaties, zegt Scholte. Want iedereen kende wel familie dieerbij hoorde.

In Jemen moet de zeldzame flora en fauna van het nationaalpark Socotra beschermd worden. Het gaat om een eilandengroeptussen Somalië en Jemen, waar veel illustere plantensoortenzoals drakenbloedbomen, wierookbomen, komkommerbomen enaloëplanten voorkomen. Hier richt Scholte zijn pijlen juist opde centrale en regionale overheid, die een vierbaanskustwegwillen aanleggen, terwijl een weg dwars over het hoofdeilandminder ingrijpend en goedkoper is. 'En dat op een eiland waarvierhonderd auto's rijden.' Dit soort zaken zijn alleen bij tebuigen als er alternatieven worden aangedragen. Scholte zorgtervoor dat die op tafel komen.

Galapagos

De Galapagoseilanden in Ecuador zijn een goed voorbeeld vannauwe verwevenheid tussen bescherming en ontwikkeling.Ecotoerisme, dat jaarlijks 85 miljoen euro opbrengt, en visserijhebben de Galapagoseilanden tot de rijkste provincie van het landgemaakt. De eilanden trokken daardoor twaalfduizend mensen aan,ongeveer driekwart van de huidige bevolking. Hoewel slechts 3procent van het gebied bewoond mag worden, heeft dit vergaandegevolgen voor de natuur op de lange termijn. Al jaren bepleitennatuurbeschermers daarom immigratiebeperking, waarbij alsargument geldt dat elk verlies van biodiversiteit gevolgen heeftvoor de bloeiende toeristenindustrie.

Van den Top van het WNF benadert het immigratieprobleemanders; vaak zijn het commerciële activiteiten van buiten, zoalshoutkap, die tot immigratie en natuurschade leiden. Bijgrootschalige houtkap kunnen lokale bewoners snel geld verdienen,maar na de kaalslag valt er weinig meer te halen. 'In SierraMadre op de Filippijnen stellen de bewoners zelf grenzen. Zeworden getraind in zeggenschap over het eigen gebied en kunnendus kiezen of ze het bos in een keer voor 1 miljoen euro verkopenof delen bestemmen voor gecertificeerde houtkap en ecotoerisme.In 1995 schaften ze de commerciële houtkap af.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden