ColumnKoen Haegens

Door corona weet ook de brave burger hoe dat voelt: een bemoeizuchtige overheid

null Beeld

‘Weet u waar het mij aan doet denken?’, vroeg de (mondkaploze) vrouw bij de bakker met een veelbetekende blik aan de man voor me. ‘Aan veertig-vijfenveertig. Toen waren het Jodensterren. Nu moet je gevaccineerd zijn om ergens binnen te komen.’

Die vrouw en haar vergelijking schoten door mijn hoofd toen ik een interview las met de Duitse socioloog Sighard Neckel. In de Frankfurter Rundschau sprak hij over het groeiende coronachagrijn. Niet alleen bij uitzendkrachten die werkloos zijn door de lockdown. Of gezinnen die met z’n zessen boven op elkaar in een flatje hokken. De Duitser verwonderde zich over de wrok die brave burgers koesteren tegen het pandemiebeleid van de regering. ‘Dat is men hier niet gewend’, verklaarde hij. ‘In andere milieus was bemoeienis van de staat altijd al een dagelijkse realiteit. Nu mort de burgerij omdat zij zich net zo behandeld voelt als de sociale klassen onder zich.’

Dat is een prikkelende gedachte. De mythe wil dat ook de Nederlandse overheid zich de afgelopen decennia heeft teruggetrokken. Bedwelmd door het neoliberale denken zou zij zichzelf hebben onderworpen aan een radicale afslankkuur, ten gunste van de markt. Er is één probleem met dat verhaal. Of je nou kijkt naar het aantal werknemers in overheidsdienst, de overheidsconsumptie en -productie, of gewoon de totale overheidsuitgaven als percentage van het bbp: nergens is iets te zien wat ook maar in de buurt komt van een duidelijk dalende lijn.

In werkelijkheid is de overheid dan ook niet kleiner geworden. Hooguit anders. De verzorgingsstaat is vervangen door wat sociologen een workfare state noemen. Wie in dit systeem kan aantonen over een flinke portie zelfdiscipline te beschikken (op tijd naar je werk, de kinderen netjes opvoeden, het huis onderhouden, niet té veel drank & drugs – kortom, zoals de premier het zegt: ‘Normaal doen’) wordt met rust gelaten. Voor die meerderheid lijkt het inderdaad alsof de overheid een stap terug heeft gedaan.

Wie om de een of andere reden hulp nodig heeft, ziet een heel andere staat. Denk aan de keiharde aanpak van bijstandsgerechtigden. De bemoeienis tot ver achter de voordeur in arme wijken. De ‘multiprobleemgezinnen’ die tientallen hulpverleners tegelijk over de vloer krijgen. En natuurlijk: de toeslagenaffaire.

Zo bezien pakt de coronacrisis, als het om betutteling gaat, nivellerend uit. Ineens merken ook de spreekwoordelijke yogamoeder en de vrijgevochten ondernemer dat de overheid meer doet dan belasting innen en scholen financieren. Dat leidt tot frustratie. Wat het ene moment nog lekker ferm ‘doorpakken’ of ‘zero tolerance’ heette, wordt nu bekritiseerd als een aanval op de grondrechten. Of we vergelijken onszelf met Joden in de Tweede Wereldoorlog.

Zo snel kan het gaan. Amper een jaar geleden juichte Nederland over de terugkeer van de ‘sterke en actieve overheid’ – nota bene de woorden van de VVD in haar verkiezingsprogramma. Nu lijkt een deel van de kiezers die alweer moe. Hartstikke leuk, zo’n krachtige staat. Maar het is natuurlijk niet de bedoeling dat die zich ook met óns leven bemoeit.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden