economie recessie

Dit zijn de negen belangrijkste signalen van een naderende recessie

Zicht op het financiële hart van Londen, The City, die zich voorbereidt op een recessie door de naderende Brexit. Beeld AFP

Als de blaadjes van de bomen vallen duiken ook de angstscenario’s van een dreigende recessie op. Iedereen zoekt naar voortekenen. Wat laat de glazen bol op dit moment zien? 

‘Overal is recessievrees’, aldus een handelaar na de koersdalingen van woensdag op de beurzen. Duitsland zit zo goed als zeker al in een recessie – twee achtereenvolgende kwartalen van krimp. Ook Groot-Brittannië verkeert waarschijnlijk technisch in een recessie, hoewel de cijfers over het derde kwartaal nog niet bekend zijn. Maar ook de groeicijfers van de VS en China lijken lager uit te komen.

De beurzen meten de temperatuur van de economie, maar zetten beleggers vanwege kuddegedrag nogal eens op het verkeerde been. Daarnaast hebben handelaren soms belang bij het somberen omdat ze zelf speculeren op een koersdaling. Analisten kijken daarom liever naar andere signalen, zoals de inkoopmanagersindices – de purchasing managers index (pmi’s) - die het sentiment meten van de inkopers van bedrijven. Als zij meer orders boeken dan is dat een goed signaal voor de verwerkende bedrijven. 

In de glazen bol zitten ook andere signalen waaruit iets kan worden gedestilleerd over de nabije toekomst, zoals de verleende bouwvergunningen of het aantal start-ups. Wat is er op dit moment te zien in de glazen bol?

Signaal 1: de PMI’s

De inkoopmanagersindices (PMI’s) zien er verontrustend uit. Als ze lager zijn dan 50 duidt dat op krimp. De PMI voor de Duitse industrie is in september gedaald naar 41,4 – het laagste punt in 123 maanden of meer dan tien jaar. Dat komt overeen met een krimp van 1 procent.  Die samengestelde index, waarin ook de dienstensector is opgenomen, staat op 49,1 – het laagste punt in 83 maanden. Econoom Phil Smith van IHC Markit die de index samenstelt, is bang dat de crisis in de Duitse industrie nu de hele Duitse economie meesleept in een neerwaartse spiraal. De industriële PMI voor de hele eurozone is in september gedaald naar 45,7 – het laagste cijfer  sinds de eurocrisis in 2012. De inkoopmanagersindex van de Amerikaanse industrie zakte in september van 49,1 naar 47,8 – wat bijdraagt aan de grimmige vooruitzichten voor de wereldeconomie.

Signaal 2: de rentestructuur

Als de kortlopende rente – die voor kredieten van enkele maanden tot twee jaar – hoger is dan de langlopende – die voor kredieten van 2 tot 30 jaar – wordt wel gesproken van een voorbode van een recessie. Normaal is het duurder om voor de lange termijn geld te lenen dan voor een kortere periode. Banken baseren daarop hun winstmodel: voor korte termijn lenen en voor lange termijn uitlenen. Als er van een omgekeerde rentestructuur (inverse rentecurve) sprake is, gaan  consumenten meer sparen en bedrijven investeringen uitstellen. In de laatste vijf decennia werd elke recessie in de VS voorafgegaan door een omgekeerde rentestructuur, hoewel de periode tussen het moment van de omgekeerde rentecurve en economische krimp behoorlijk kon verschillen. In de VS is sinds dit voorjaar – met tussenpozen - sprake van een omgekeerde rentecurve.

Signaal 3: de koper-goudratio

Er zijn koffiedikkijkers die zweren bij de koper-goudratio. Vooruitlopend op een recessie stijgt de prijs van goud – de vluchthaven in tijden van onzekerheid – en daalt die voor koper – het metaal dat vanwege een grote vraag peperduur wordt in de economische hoogtijdagen. De goudprijs is dit jaar flink gestegen: van 1120 naar 1400 euro per troy ounce (31,1 gram). De koperprijs steeg dit jaar aanvankelijk ook, maar is inmiddels teruggevallen van 2,97 dollar per pound (0,45 kilo) naar 2,61 dollar. Overigens bleek de koper-goudratio geen goede indicator van de kredietcrisis te zijn. 

Signaal 4: de bouwkraan-index

In de jaren tachtig telden goeroes  in de Japanse hoofdstad Tokio het aantal bouwkranen dat ze op een heldere dag tot ver in de wijde omgeving konden zien om de beurskoersen te voorspellen.  Waren dat er meer dan de vorige keer, dan was dat in hun ogen een teken dat de hausse op de aandelenmarkt nog wel enige tijd zou aanhouden. Helaas werkte de index niet feilloos. Tokio stond nog vol met bouwkranen toen de Nikkei in 1990 plotseling ineenstortte. Niettemin nam de projectontwikkelaar Rider Levett Bucknall de index over en maakte er een voor Australië en Nieuw-Zeeland. Inmiddels is er ook een RLB-kraanindex voor de VS. Het bureau telt daarbij de mega-bouwkranen die 10 tot 80 verdiepingen hoog reiken en gebruikt worden voor de bouw van kantoren, hotels, stadions en congrescentra. Afgelopen winter werden er in dertien Amerikaanse steden 423 geteld. Dat waren er in 2015 nog 439.

Signaal 5: de wolkenkrabber-index

Deze index werd in 1999 ontwikkeld door vastgoedanalist Andrew Lawrence van de zakenbank Dresdner Kleinwort Wasserstein. Hij toonde aan dat in de aanloop van grote recessie telkens werd gewerkt aan de realisatie van een nieuw ‘hoogste gebouw in de wereld’. Zijn conclusie was dat er een correlatie was tussen de bouw van wolkenkrabbers en conjunctuurgolven. Vlak voor de beursval van Wall Street in 1907 (Panic of 1907) werd gewerkt aan de realisering van het Singer Building. Bij de Wall Street-crash van 1929 vond de constructie plaats van het Empire State Building en de Chrysler Tower in New York. De bouw van het World Trade Center in New York en de Sears Tower in Chicago ging gepaard met de oliecrisis van 1973 en die van de Petronas Towers in Maleisië met de Azië-crisis in 1997. In de aanloop naar de kredietcrisis werd gewerkt aan de Burj Khalifa in Dubai, nu met 830 meter het hoogste gebouw in de wereld. Redenen voor deze correlatie zijn dat aan het einde van een boomperiode de prijzen voor bouwgrond het hoogst zijn, waardoor wordt gekozen voor de bouw van steeds hogere gebouwen. Ten tweede is er op dat moment ook de grootste behoefte aan kantoorruimte. En de derde reden is dat de rentes dalen, waardoor deze projecten gemakkelijker kunnen worden gefinancierd. Hoe dan ook, op dit moment wordt gewerkt aan de bouw van de Jedda Tower in Saoedi-Arabië, het eerste gebouw dat meer dan een kilometer hoog moet worden en moet worden opgeleverd in 2021.

Signaal 6: de archeologen-index

Met de economie is ogenschijnlijk niets mis. De huizenprijzen stijgen. Maar over een tijdje kan dat over zijn. Geoffrey Dicks, econoom van de Royal Bank of Scotland (RBS) zegt dat de beste indicator voor een huizencrisis is te vinden in afnemend werk voor archeologen. Als er bouwlocaties worden ontwikkeld, wordt vaak archeologen de kans gegund om eerst nog eens te kijken of daar geen historisch waardevolle scherven of ander materiaal in de grond ligt. Als de vraag naar bouwgrond daalt, is er ook minder werk voor de archeologen.

Signaal 7: de sexy serveerder-index

De Hot Waitress Index (later werd het de Hot Waitress and Waiter) is gebaseerd op het idee dat economische teruggang is te voorspellen op basis van het aantal aantrekkelijke mensen dat bij bars en restaurants in New York werkt. De index is verzonnen door Hugo Lindgren in een stuk dat hij in februari 2009 voor New York Magazine schreef. Hij constateerde dat er in de aanloop van de crisis steeds meer mooie mensen werkten in slechter betaalde banen als de bediening. Zij werden in dienst genomen omdat hierdoor extra klandizie zou worden getrokken. Als de economie weer aantrok, vonden die mooie mensen gemakkelijker een beter betaalde baan in andere sectoren. Er is enige wetenschappelijke onderbouwing voor de index – aantrekkelijkere mensen zijn zelfverzekerder waardoor ze sneller een betere baan krijgen – maar werkgelegenheid is in het verleden niet altijd een goede indicator gebleken voor voor- en tegenspoed. Daarnaast is de index nogal subjectief, moeilijk meetbaar en is New York niet representatief voor de rest van de wereld.

De Negenmaandenbeurs in de RAI, februari 2019. Volgens Amerikaans onderzoek worden recessies voorafgegaan door een daling van het aantal zwangerschappen. Beeld Katja Poelwijk

Signaal 8: de zwangerschaps-index

Een aantal Amerikaanse hoogleraren, verenigd in het American National Bureau of Economic Research, ontdekte dat economisch onheil wordt voorafgegaan door een daling van het aantal zwangerschappen. Niet de hormonen, maar de vrouwelijke intuïtie over de toekomstige welvaart bepaalt of er kinderen komen. In totaal werden economische groeicijfers vergeleken met 100 miljoen geboorten. Voor de laatste drie recessies in de VS bleek er een correlatie te zijn, ook voor de diepe recessie van 2008. Zes maanden voor die crisis begon, daalde het aantal zwangerschappen. In december 2007 waren inkoopmanagers nog optimistisch over de economie. Maar zes maanden voordat destijds eerst Bear Stearns moest worden gered en vervolgens Lehman Brothers omviel, werden er al minder kinderen verwekt. Het CBS onderzocht in Nederland of het zin zou hebben daarop vooruit te lopen door data voor de verkoop van zwangerschapstesten en foliumzuur te gebruiken voor het voorspellen van recessies.

Signaal 9: de lipstick-index

De index werd na de terreuraanslagen van september 2001 gelanceerd door Leonard Lauder, de toenmalige baas van het cosmeticabedrijf Estée Lauder. Hij ontdekte dat in de maanden na de aanslag de verzwakking van de economie bleek uit de verdubbeling van de lippenstiftverkoop. Na uitgebreider dataonderzoek bleek dat ook in andere periodes van economische tegenwind de verkoop van lipstick toenam. In tijden van economische voorspoed daalde de lippenstiftverkoop weer ten faveure van duurdere kleding en parfums. Sinds die tijd is er een zogenoemde Leading Lipstick Indicator die het consumentenvertrouwen onder met name vrouwen meet. Toen de verkopen van lipstick tijdens de kredietcrisis van 2008 daalden, werd de lipstick-index ineens afgedankt als onbetrouwbaar en vervangen door de nagellak- en oogschaduwindices.  Onderzoeksbureau Euromonitor voorspelde onlangs dat de verkopen van lippenstift tussen nu en 2022 met 18 procent zal toenemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden