Dit doet de gemeente met overgebleven zorggeld

De dilemma's van het zorggeld

In het eerste jaar dat gemeenten er veel zorgtaken bij hebben gekregen, hebben zij 1,2 miljard euro van hun budget overgehouden. De dilemma's van het zorggeld aan de hand van de gemeenten Oosterhout en Almere.

Een sociaal werker houdt inloopspreekuur in het buurtcentrum van de Filmwijk in Almere. Beeld Ton Koene

Die legt er een rotonde van aan

Een 'turborotonde' met dubbele rijbanen in de cirkel moet De Bromtol worden. Het voor Oosterhout belangrijke verkeersplein met de karakteristieke tol in het midden kan nodig een facelift gebruiken, omdat het er vaak veel te druk is. Maar mag de gemeente Oosterhout zorggeld gebruiken om een rotonde te vernieuwen? GroenLinks-fractievoorzitter Willem-Jan van der Zanden begon hierover de discussie.

Oosterhout hield voor 2015 ruim 5 miljoen euro over van het geld dat het Rijk had gegeven voor de jeugdzorg, de maatschappelijke ondersteuning en de verstrekking van bijstandsuitkeringen, bijna eenvijfde van het totale bedrag. Het stadsbestuur - een coalitie van SP, VVD, CDA en Gemeentebelangen - besloot hiervan 3,5 miljoen euro in de pot van de algemene reserve te doen. Hieruit wordt onder meer de nieuwe rotonde de Bromtol betaald. 'Wij noemen het de zorgrotonde', zegt Van der Zanden.

Dat van zorggeld een rotonde zou worden gebouwd, noemt wethouder Marian Witte (Gemeentebelangen) 'een onterechte simplificering'. Oosterhout heeft, legt zij uit, een open financieel systeem, waarbij bijvoorbeeld in 2009 en 2012 tekorten op de sociale werkvoorziening zijn opgevuld uit andere posten. Dat nu overgebleven zorggeld terugvloeit naar de reservepot is dan ook niet meer dan logisch, vindt de wethouder.

Oppositiepartijen als GroenLinks vinden het niet te billijken dat geld dat de gemeente heeft gekregen voor zorgtaken voor andere zaken wordt gebruikt. 'Zijn wij niet gewoon te zuinig geweest voor onze kwetsbare inwoners, als wij geld overhouden', vraagt Van der Zanden zich af. 'We kunnen de overschotten op de zorg beter in de zorgpot doen, voor de komende jaren.'

Veel gemeenten hielden in 2015 geld over op de zorg, in totaal 1,2 miljard euro op jeugdzorg en maatschappelijke ondersteuning. Minus het tekort op werk en inkomen hadden de gemeenten gezamenlijk een overschot van 800 miljoen op een totaal van ruim 24 miljard euro voor het sociale domein, ruim 3 procent.

Oosterhout neemt een belangrijk en vaak te druk verkeersplein onder handen van het overschot in de zorg. Beeld Marcel van den Bergh

Sommige gemeenten stopten het overgebleven geld in de reservepot voor zorg voor de toekomstige jaren, wanneer de zorgbudgetten verder dalen. Er zijn ook gemeenten die geld bedoeld voor zorg voor andere dingen willen gebruiken. In discussies voorafgaand aan de decentralisatie was hiervoor gewaarschuwd. Gemeenten zouden van zorggeld bijvoorbeeld lantaarnpalen gaan bekostigen. Maar het mag in principe wel: de gemeenten mogen zelf beslissen hoe ze het geld gebruiken.

Dat Oosterhout relatief veel geld heeft overgehouden komt onder meer, zegt wethouder Witte, doordat de verdeelsleutel van het Rijk over de gemeenten in 2015 voor Oosterhout royaal was uitgevallen. 'De verdeling is aangepast en voor de komende jaren dreigen juist tekorten.'

Ook kwam Oosterhout in het nieuws als een van de zuinigste verstrekkers van huishoudelijke hulp. Alleen de allerlaagste inkomens kwamen in aanmerking voor een vergoeding hiervoor. Het regende vervolgens bezwaarschriften van mensen die hun hulp verloren.

In mei oordeelde de hoogste bestuursrechter, de Centrale Raad van Beroep, dat gemeenten als Oosterhout hiermee te ver zijn gegaan. Na die uitspraak heeft Oosterhout de regeling voor huishoudelijke hulp verruimd.

Meeste houden over

Maar liefst 371 van de 393 gemeenten hielden over 2015 geld over van het budget dat ze van het Rijk hadden gekregen voor jeugdzorg en maatschappelijke ondersteuning (zoals huishoudelijke hulp en woningaanpassingen). Dat blijkt uit onderzoek van het ambtenarenblad Binnenlands Bestuur.

Het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft becijferd dat de gemeenten gezamenlijk over dat jaar 1,2 miljard euro zorggeld overhielden. Dat is opmerkelijk, omdat vooraf was gedacht dat gemeenten geld tekort zouden komen op zorg. In 2015 kregen gemeenten er een groot aantal taken bij van gemeente en het Rijk op het gebied van maatschappelijke ondersteuning, jeugdzorg en werk en inkomen, die ze met minder geld moeten uitvoeren.

Leny van Westerhoven (64) is een van de bewoners van Oosterhout die nu weer een vergoeding krijgen van de gemeente voor hulp bij haar huishouden. De vrouw, bij wie vanwege diabetes beide benen zijn geamputeerd, was begin vorig jaar ten einde raad toen zij hoorde dat zij vanwege de gemeentelijke bezuinigingen haar huishouden zelf moest gaan regelen. 'Ik ben blij dat ik nu weer hulp krijg', zegt ze. 'Maar met hun veel te zuinige beleid heeft de gemeente kwetsbare mensen veel stress en ellende bezorgd. Het zou niet mogen kunnen dat gemeenten zorggelden voor andere zaken gebruiken.'

Wethouder Witte vindt dat haar gemeente wel degelijk kwetsbare mensen de ondersteuning biedt die ze nodig hebben. 'In de afgelopen anderhalf jaar hebben we bovendien gezien dat het overgrote deel van de mensen de hulp bij het huishouden zelf heeft kunnen organiseren.'

Oosterhout

54 duizend inwoners
27,7 miljoen euro budget voor sociaal domein in 2015
5,3 miljoen euro overgehouden
3,5 miljoen euro zorggeld naar de algemene middelen


En de paar die tekortkomen: bijleggen

'Het kan toch niet zo zijn dat het onderhoud in de openbare ruimte van Almere op een lager peil komt te staan omdat er tekorten zijn op de jeugdzorg?' VVD-fractievoorzitter Miranda Joziasse maakt zich zorgen over de miljoenentekorten op de jeugdzorg in de gemeente Almere. Die worden betaald uit de reservepot van de stad.

Almere kwam vorige maand in het nieuws omdat het voor dit jaar beschikbare geld voor jeugdzorg toen al op was. Wethouder René Peeters (D66) wilde dit oplossen door kinderen voor niet-urgente jeugdzorg voorlopig op een wachtlijst te zetten, maar de gemeenteraad floot hem terug.

Dit jaar gaat er nog 3,8 miljoen euro uit de algemene middelen naar de zorg. Als de gemeente op dezelfde voet doorgaat, zal volgend jaar nog zeker zo'n bedrag extra naar jeugdzorg moeten gaan. Maar de gemeente werkt hard om het systeem zo te hervormen dat vanaf 2018 de gemeente wel binnen het budget kan blijven, verzekert wethouder Peeters.

Voor 2014 en 2015 had Almere al bij elkaar 6,7 miljoen euro extra uit de algemene middelen ingezet, om de nieuwe zorgtaken van de gemeente per 2015 goed uit te kunnen voeren op het gebied van jeugd, maatschappelijke ondersteuning en werk en inkomen. In Almere gaan dus miljoenen euro's eigen geld in de zorg. 'Het beeld dat gemeenten te zuinig zijn met zorggeld klopt niet, in elk geval wat Almere betreft', zegt Joziasse.

In 2015 hielden de gemeenten bij elkaar 800 miljoen euro over op het gehele sociale domein, becijferde het Centraal Bureau voor de Statistiek onlangs. Ook de gemeente Almere hield in 2015 een bescheiden bedrag over, zo leek het aanvankelijk. Maar in 2016 druppelen er nog facturen van zorginstellingen binnen van behandelingen uit 2015. 'Uiteindelijk bleken we een tekort te hebben over dat jaar', zegt wethouder Peeters. 'En in 2016 hebben we een nog groter gat.'

Volgens Peeters liggen de tekorten deels aan het verdeelmodel van het Rijk over de gemeenten, waarbij kinderrijke groeigemeenten als Almere in het nadeel zouden zijn. 'We zijn juist hartstikke goed bezig met nieuwe, betere werkwijzen ontwikkelen in de jeugdzorg, die uiteindelijk ook goedkoper zullen zijn. Maar zo'n transformatie duurt vijf jaar.'

Almere

200 duizend inwoners
120 miljoen euro budget sociaal domein (jeugdzorg, maatschappelijke ondersteuning, werk en inkomen) in 2015
-1,9 miljoen euro tekort in 2015
-5,9 miljoen euro tekort in 2016
10 miljoen euro uit de algemene middelen naar de zorg

In Almere ontving in 2015 8,6 procent van de jongeren onder de 18 jaar een vorm van jeugdhulp, meer dan het landelijke gemiddelde van 7,9 procent. Volgens de VVD is het hoog tijd dat de gemeente gaat kijken of het niet wat minder kan. 'Schieten we niet te ver door met de zorg? Hoe erg is het als een kind met lichte dyslexie een paar weken op de wachtlijst staat? Daarover moeten we het gesprek voeren', aldus Joziasse.

PvdA-raadslid Ciska van Rijn moet zuchten als ze de suggestie van de VVD hoort. 'Begint de VVD weer over die lichte vormen van dyslexie. Die worden helemaal niet door de gemeente Almere vergoed, die moeten ouders zelf betalen. De gemeente vergoedt alleen de zorg voor de zware gevallen.'

Van Rijn noemt het 'bizar' dat het andere gemeenten blijkbaar lukt om geld over te houden en Almere zo veel tekortkomt. Daarom wil zij dat de Rekenkamer de zorg in Almere gaat onderzoeken. 'Hoe effectief is onze jeugdzorg?', vraagt zij zich af. 'Misschien hebben we het wel te goed geregeld. Alle kinderen die zorg nodig hebben, moeten zorg krijgen. Maar ik krijg het gevoel dat er in Almere misschien soms te zware zorg wordt ingezet, waar het met minder zou kunnen. Misschien staat de deur bij ons wel te open.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.