Analyse Energiemiljarden

Dit deden provincies en gemeenten met die eerdere energiemiljarden

Door de verkoop van energieleverancier Eneco vloeit er 4,1 miljard euro in de kas van 44 gemeenten. Wat gebeurde er met eerdere energiemiljarden, die tien jaar geleden in de kassen kwamen van negen provincies en tientallen gemeenten? En wat adviseren de schatbewaarders van dat geld aan de ‘nieuwe rijken’?

Na de verkoop van Nuon-aandelen aan het Zweedse Vattenfall investeerde de provincie Gelderland onder andere in het doortrekken van de A15.

Tien jaar geleden was het feest op de rekeningafschriften van Gelderland. De provincie had haar aandeel in energieleverancier Nuon verkocht aan het Zweedse Vattenfall, waarna provinciebestuurder en penningmeester Jan Markink in een reeks overschrijvingen 4,4 miljard euro zag binnenkomen. ‘Dat gaf wel een rijk gevoel’, herinnert de VVD’er zich. Om daar meteen aan toe te voegen: ‘We wilden het geld wel verstandig gaan beheren.’

Dus er is nog wat over van die miljarden? Markink is nog steeds verantwoordelijk voor de financiën van Gelderland en maakt het sommetje. Ruim de helft, 2,7 miljard, staat geparkeerd bij het Rijk of is omgezet in veilige obligatieleningen. Een miljard is opgegaan aan ‘structuurversterkende investeringen voor een langjarig maatschappelijk rendement’, zoals het doortrekken van snelweg A15, de vernieuwing van de stations van Arnhem en Nijmegen en verbetering van de spoorwegverbinding naar de Achterhoek. De laatste 0,7 miljard is afgestort in een provinciaal investeringsfonds in onder andere start-ups. Dat fonds staat na zes jaar van plussen en minnen nog op hetzelfde bedrag.

In 2009 toucheerde de provincie Noord-Brabant ook 3 miljard euro, voor haar aandeel in energieleverancier Essent. En ook daar is de bodem van de geldkist nog niet in zicht. Ambtsgenoot Christophe van der Maat, eveneens VVD’er en provinciaal penningmeester, rekent voor. ‘We hebben meteen 2 miljard euro opzijgezet, alleen voor het rendement. Het is onze kip met de gouden eieren.’ De rest, 1 miljard, werd bestemd voor ‘slim investeren’ in Brabant. Via drie fondsen wordt het geld uitgeleend of geïnvesteerd in energie, natuur en innovatie. Hoeveel daarvan terugkomt, durft de gedeputeerde nog niet te zeggen. ‘Het zal een gedeelte zijn. We hebben bijvoorbeeld 270 miljoen euro apart gelegd voor versterking van natuurnetwerken. Dat rendement druk je niet uit in geld.’

Verspilling

Gelderland en Noord-Brabant waren de grootverdieners onder de negen provincies en tientallen gemeenten die tien jaar geleden 20 miljard euro mochten verdelen na de verkoop van Nuon en Essent. Een totaaloverzicht van de besteding van die miljarden is er niet, zegt Maarten Allers, hoogleraar Economie van de Lagere Overheden aan de Rijksuniversiteit Groningen.

De miljarden zijn niet massaal over de balk gegooid, dat weet Allers al wel. Wel zijn er ‘veel voorbeelden van verspilling’. Dat gevaar is vooral groot bij de investeringsfondsen van de provincies: ‘Je gaat al gauw met je geld een project zoeken. Terwijl het precies andersom moet zijn.’

De journalistieke onderzoeksgroep Investico deed drie jaar geleden onderzoek naar de neerslag van de ‘energiemiljarden’, samen met negen regionale media. De conclusie: Het ‘gratis geld’ werd soms verjubeld, soms opgepot en veelal geïnvesteerd in de economie. Sommige projecten slaagden, andere flopten. En dan waren er nog de ‘versnipperde hobbyprojecten’: een designvoetbalkooi in Amsterdam en een volautomatische parkeerlift voor ambtenaren in het stadhuis in Den Bosch. Brabants Dagblad memoreerde een peperduur project om buitenlandse bonden over te halen om te gaan trainen in ‘sportprovincie’ Brabant, in de aanloop naar de Olympische Spelen van Londen. Ze kwamen niet.

Gemene deler, volgens de journalisten: bestuurders namen met extra geld in de zak wel erg makkelijk risico’s. Ze werden hardhorend voor kritiek. En de democratische controle op de bestedingen was gebrekkig.

Summiere verantwoording

Aan dat laatste moet wat worden gedaan, zegt Johan de Kruijf, universitair docent Financieel Management van het Openbaar Bestuur aan de Radboud Universiteit. Hij was betrokken bij onderzoek naar de investeringsfondsen met energiegeld van vier provincies. Er is niet met geld gesmeten, vindt hij, al rendeerden niet alle investeringen. Een groter probleem is de summiere verantwoording van de besteding van de gelden. De betrokken volksvertegenwoordigers moeten ‘heel diep in de boeken duiken’ om te zien waar het geld naartoe gaat. ‘Alles is verantwoord, maar om het op een rijtje te krijgen moet je van goeden huize komen. Het zou allemaal in een apart en kraakhelder verslag moeten staan.’

De gelukkige provincies werden wel geconfronteerd met de problemen die gepaard gaan met grote rijkdom. Ze kregen niet alleen te maken met de afgunst van armere provincies en kritiek op hun opgeblazen ambities, die de klassieke provinciale taken gingen overstijgen, maar werden als vermogende overheidslichamen ook gekort op de rijksbijdrage aan hun begroting. Sowieso verslechterde hun onderhandelingspositie met het Rijk, bijvoorbeeld als werd gesproken over investeren in grote projecten, zoals de aanleg van wegen.

Heel pijnlijk vonden de rijke provincies de ingreep in 2013 om te gaan ‘schatkistbankieren’. Om hun spaargeld te parkeren, mochten ze niet langer zelf op zoek naar een bank of obligatielening met een gunstige rente. Dat geld moest voortaan naar een bankrekening van het Rijk. Het gevolg, vertelt de Gelderse gedeputeerde Markink, was dat het rendement zakte van 4 procent naar 2 procent, en binnenkort waarschijnlijk naar nul. Rampzalig, want het rendement is een vaste post op de begroting, in plaats van het voormalige Nuon-dividend. Reden om nu te praten over het overboeken van het geld naar een nieuw provinciaal investeringsfonds, waar meer rendement is te maken.

Goede raad

De gedeputeerden hebben nog wat goede raad voor de gemeenten die binnenkort gaan incasseren. Markink: ‘Maak een strategisch plan voor het vermogensbeheer. Dat brengt rust. En leg het investeren in handen van een kundig comité, laat het niet over aan de grillen van de politiek. Anders is het snel gedaan met het geld.’

Van der Maat: ‘Kies voor de lange termijn. Praat met iedereen over je plannen, van steden tot het bedrijfsleven. Leg jezelf spelregels op. En wees vooral spaarzaam. Je krijgt een unieke kans, dus ga daar heel zorgvuldig mee om.’

Lees ook

Heemstedenaren willen dat de gemeente de 36 Eneco-miljoenen investeert in groene maatregelen
De miljardenverkoop van Eneco aan het Japanse Mitsubishi brengt onverwacht extra miljoenen in het laatje van 44 Nederlandse gemeenten die aandelen hebben van het energiebedrijf. Een van de gemeenten die goed verdient aan de deal is Heemstede, waar ruim 36 miljoen euro naar de kas vloeit. De Heemstedenaren weten daar wel raad mee.

Haagse wethouder: ‘Broekriem aanhalen, juist vanwege verkoop Eneco’
De gemeente Den Haag verdient 675 miljoen euro aan de verkoop van Eneco. Meer dan verwacht, maar VVD-wethouder Boudewijn Revis (Financiën) waarschuwt voor optimisme. ‘Dit lost onze structurele tekorten niet op.’

Hoe een Japans postbedrijfje eigenaar werd van Eneco
Niet Shell, niet Rabobank, maar Mitsubishi neemt energiebedrijf Eneco over, zo werd maandag bekend. Die aankoop lijkt te passen binnen de koersverlegging van het Japanse megabedrijf.

Eneco in Japanse handen, hoe goed is dat voor Nederland?
Niet Shell, niet Rabobank, maar Mitsubishi uit Japan neemt het energiebedrijf Eneco over. Daarmee zijn de drie grootste Nederlandse energieleveranciers in buitenlandse handen. Gemeente Den Haag strijkt 675 miljoen euro op. Maar hoe goed is de deal voor Nederland?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden