Discutabel declaratiegedrag: vier adviezen

Elke week struikelt in Nederland wel een politicus of bestuurder over discutabel declaratiegedrag. Wat wel en niet kan leidt tot grote verdeeldheid, ook binnen organisaties. Vier adviezen om ter harte te nemen bij het inleveren van bonnetjes.

Beeld Marieke Wijntjes

1. wat je collega doet, is niet per se het juiste

Een zweterig plakje kaas op een wit bolletje of een oesterlunch met vier glazen wijn: het ene bestuur houdt er een calvinistische leefstijl op na, anderen geven de voorkeur aan een bourgondisch menu. Tijdens een diner met 13 personen, laat Maastricht UMC 2 flessen champagne en 11 flessen wijn (4 Rully, 3 Côte de Nuits en 4 Montepulciano) openmaken, berekende RTL Nieuws een aantal weken geleden. Opgeteld kwam de drankrekening van de dertig ziekenhuisbestuurders in 2013 en 2014 uit op meer dan 17.500 euro. Is dat veel? In reactie lieten de meeste ziekenhuizen weten dat de gedeclareerde bedragen passend werd gevonden bij het functioneringsniveau van de bestuurders.

Op de Radboud Universiteit declareerde een bestuurder een zwartleren bureaustoel à 2.788 euro. Dat vond de bestuurswoordvoerder toch ook wat te gortig. Hij beloofde prompt dat het bestuur de eigen declaratieregels nog een keer onder de loep zou nemen.

Vorige week nog beloofde de korpsleiding van de Nationale Politie het vliegen per businessclass aan banden te leggen, nadat 50 duizend euro aan tickets was uitgegeven in 2014. De Rotterdamse politiechef declareerde voor een retourvlucht naar Singapore 6.000 euro. 'Dat is toch gemeenschapsgeld', reageerde Frank Giltay van de centrale ondernemingsraad.

Elke organisatie, zowel publiek als privaat, kent een eigen werkcultuur. Daar kan het al het misgaan. Volgens universitair docent Patrick Overeem, die onlangs de database 'Corruption and integrity' lanceerde, is 'werkcultuur een moeilijk vatbaar begrip'.

Beeld -

Soms hoort hij verhalen over bestuurders die onderling tegen elkaar opbieden: heb jij dat ene kerstpakket ook gehad? Of: heb jij nog een kaartje gekregen voor dat concert? Overeem: 'Culturele mechanismen als rivaliteit spelen een belangrijke rol in het bepalen van de werkcultuur.'

Marcel Becker, universitair docent praktische wijsbegeerte, herkent het mechanisme. 'Mensen zijn sociale dieren, dus je kijkt altijd naar de buurman - ten goede en ten slechte. Je neemt elkaars gedrag over. Vooral de leidinggevende is daarin van belang. Als die onmatig declareert, zijn andere werknemers sneller geneigd hetzelfde te doen.'

Een minister ontvangt hoger (vaak internationaal) bezoek dan de gemiddelde ambtenaar. Dan kun je niet aankomen met een broodje grilworst en een blikje Fanta. En is het echt zo fout als het bestuur van de Universiteit van Utrecht twee dienstauto's met chauffeur tot zijn beschikking heeft?

Natuurlijk, zegt Overeem. 'Een minister van Financiën begeeft zich in hoge financiële kringen. Daar gelden heel andere normen van consumptie dan elders, verschillen die ik heel legitiem vind. Maar een dienstauto vind ik een moeilijk punt. Een dienstauto is ook geen declaratieverhaal, zoals een taxirit. Het is van belang dat zo'n organisatie zich afvraagt of een dienstauto ook echt functioneel is. '

Beeld -

2. wees je bewust van het wakende oog van de samenleving, maar overdrijf niet.

'Ik declareer niets meer', zei Mark Rutte in een interview met het NOS-radioprogramma Met het oog op morgen. Waarom niet? De premier wil niet dat mensen zien wat hij precies eet tijdens een vertrouwelijk gesprek. En als het publiek ook nog eens kan zien wíé zijn gezelschap is, nee, dat dineert niet zo ontspannen.

'Dat kan ik heel goed begrijpen', zegt Overeem. 'Maar dat kan een averechts effect hebben. Het wekt de suggestie dat je alleen een goede bestuurder bent als je niets declareert. Anderen kunnen zich dan gedwongen voelen ook niet te declareren.'

In Rotterdam wil het gemeentebestuur vanaf volgend jaar alle uitgaven van de gemeente online zetten. Niemand hoeft daarvoor nog een beroep te doen op de Wet Openbaarbeid Bestuur (Wob). Rotterdam redeneert dat burgers recht hebben te zien waaraan hun overheid geld uitgeeft. De Universiteit van Amsterdam en het VU medisch centrum overwegen hetzelfde.

Beeld -

In Limburg denkt men over het omgekeerde. De provincie wilde censuur op declaraties van gedeputeerden. Alleen eindbedragen zouden nog te zien zijn. Dit zou de persoonlijke levenssfeer van ambtenaren en bestuurders beschermen en hierdoor zou de provincie beter functioneren. De SP diende echter een motie in om de declaraties toch weer inzichtelijk te maken. De motie werd unaniem gesteund. De SP wil nu dat in het nieuwe declaratiesysteem een morele en ethische toets wordt opgenomen en denkt aan een soort scoresysteem.

De Limburgse en Rotterdamse aanpak noemt Becker niet meteen de beste oplossing om het vertrouwen van de kritische samenleving terug te winnen. 'Dit klinkt als doorgeschoten transparantie. Die bonnetjes, soms duizenden, moeten natuurlijk eerst nog worden gescand. Dat kost ook arbeidsuren. Wat is dan de winst?'

Becker kent voorbeelden van grote regionale integriteitsonderzoeken die niets noemenswaardigs boven water haalden. 'Een gemeenteraad huurt dan een bureau in dat onderzoekers laat snuffelen in bonnetjes. En dan blijkt dat er alleen maar een paar treinritjes te veel is gedeclareerd.'

Ook Overeem is niet overtuigd. Hij ziet liever dat er weer een buffer komt, een ruimte van eigen inzicht en invulling. In plaats van in een kramp te schieten, is het beter duidelijk te maken dat mensen in een publieke functie werken ten bate van de samenleving, vindt hij. 'Dat hun werk iets kost en dat het erbij hoort dat er kosten worden gemaakt. Organisaties kunnen beter inzicht geven in hun afwegingen. Waarom zij denken dat een dienstauto efficiënter is bijvoorbeeld.'

Beeld -

3. herken de klassieke deugd van de maat

Vier glazen wijn voor twee personen tijdens een zakelijke lunch? Toegestaan, reageerde Erasmus Universiteit Rotterdam toen RTL Nieuws een lunchbonnetje van de collegevoorzitter onder de loep nam.

Becker: 'Ik kan me niet voorstellen dat vier glazen wijn tijdens een lunch de norm is in Nederland. Of ik moet de samenleving slecht kennen. Bestuurders moeten daar gevoeliger voor zijn, het gezonde midden houden. Op het moment dat gemeenschapsgeld wordt gebruikt, mag daar extra kritisch naar worden gekeken.'

De maat verandert. Vier jaar geleden scherpte het ministerie van Onderwijs de declaratieregels aan na een schandaal bij de hogeschool InHolland, waar bestuurders bijna 9 ton onrechtmatig declareerden. Sindsdien moeten universiteiten en hogescholen de declaraties in hun jaarverslagen opnemen.

Pijnlijk wordt het als werknemers horen dat hun salarissen bevroren worden en dat er bezuinigd moeten worden vanwege zwaar weer en bestuurders vervolgens een dolfijnentrip en een toer door de binnenlanden van Suriname declareren.

Beeld -

Maar ook als samenleving mogen we genuanceerder zijn in ons oordeel, vindt Overeem. 'Als bestuurder ben je brandschoon of je wordt met pek met veren weggestuurd. Als iemand te veel taxiritten declareert, zou je een passende sanctie kunnen bedenken, zoals een gele kaart of een schorsing. Daar hoeft niet meteen een carrière voor te sneuvelen. '

Daarbij lijken we soms proporties uit het oog te verliezen, zegt Overeem. 'Er gaan grote bedragen naar Griekenland. Ons beleid gaat over miljarden euro's. We moeten alert zijn, maar foute declaraties zijn niet het grootste probleem in Nederland.'

Bovendien is er soms sprake van slordigheid en menselijke fouten, zegt Becker. VUmc-bestuurder Wouter Bos kwam onder vuur te staan, nadat RTL Nieuws bekend had gemaakt dat hij sneeuwkettingen had gedeclareerd bij het ziekenhuis. Een misverstand, reageerde een woordvoerder. Die sneeuwkettingen horen bij zijn lease-auto die door een fout niet direct werden geleverd.

Dat pleit Bos of het VUmc overigens niet meteen vrij, zegt Becker. 'Slordigheid is ook verwijtbaar. Bestuurders die een beroep doen op publieke gelden moeten beter uitkijken. Als iemand aan je integriteit twijfelt, kom je moeilijk van dat stigma af.'

4. wees je bewust van normverandering in de samenleving

Twintig jaar geleden werd Becker nooit gevraagd een training integriteit te geven bij een organisatie. Nu krijgt regelmatig verzoeken. Hij probeert dan mensen aan te zetten tot grondig nadenken over de publieke verantwoordelijkheid van de bestuurder. 'Anders zijn het slechts 'flesjeswijncursussen', over het al of niet aannemen van een fles wijn als cadeau.'

De samenleving is veranderd. Oud-minister Bram Peper wist niet wat hem overkwam toen hij eind jaren negentig in het nieuws kwam door discutabele declaraties uit zijn tijd als burgemeester van Rotterdam. 'Die bestuurde en leefde op een manier die in die tijd nog geaccepteerd was', zegt Overeem.

Een dienstreis van 400 kilometer afleggen met een vliegtuigje waarvan de huur 750 euro is, druist in tegen de realiteit van dit moment. Ook al staat in je contract dat je toestemming hebt om bij tijd en wijle zelf achter de stuurknuppel van dat vliegtuigje te kruipen.

Dat de interim-topman van Holland Casino privé-uitgaven met de zakelijke creditcard doet, wordt niet meer gepikt. Ook al betaalt hij die later terug. Dan is het kalf tegenwoordig al verdronken.


Een integriteitfunctionaris is een ingeburgerd beroep geworden. De focus op het declaratiegedrag van politici en bestuurders is volgens Overeem een uiting van het toegenomen gelijkheidsdenken. 'Deze trend is overigens niet van vandaag of gisteren, maar bestaat al decennia. Vroeger werden bestuurders nog aangesproken met 'excellentie', journalisten stelden geen kritische vragen.'


Soms doen bestuurders daar zelf aan mee, meent Overeem. Door hun stropdas thuis te laten, zich bij voornaam laten aanspreken, dan verdwijnt het respect ook snel. En toegegeven: schandalen die niet te rechtvaardigen zijn, helpen dat respect ook om zeep.


Volgens Becker is de samenleving meer geïnteresseerd in de persoonlijkheid en het consumeergedrag van een bestuurder. 'De verpersoonlijking van de politiek en het bestuur. En dan heb je nog de crisis. We leven in een tijd waarin er meer onzekerheid is over wat goed of fout is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden