REPORTAGEbiologische boerderij

Deze duurzame boer heeft zowaar een opvolger gevonden

In tegenstelling tot veel andere boeren die tegen hun pensioen aanzitten, heeft melkveehouder Gerben Engwerda een jongere boer bereid gevonden zijn bedrijf over te nemen. Wie wil er nog boer worden in onzekere tijden? 

Gerben Engwerda (met muts) en zijn opvolger Tjomme Wijtsma op de boerderij nabij het Friese Tytsjerk.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Op de knieën in het stro van de potstal is er even geen ruimte voor de corona-afstand van anderhalve meter. Op de eerste werkdag na het stilvallen van het gehele land trekken Gerben Engwerda en Tjomme Wijtsma aan een ongeboren kalf. Een dood stiertje, zo zal blijken.

‘Het hoofd kwam niet mee’, zegt de veearts, die met zijn arm nog tot voorbij de elleboog in de koe zit. ‘Dan past het niet, duurt het te lang en gaat ie dood. Pech.’ Voor boer Engwerda hoort het erbij. ‘Je leert ermee omgaan, net als wanneer een koe weg moet.’

Over drie jaar doet de 66-jarige biologische melkveehouder al zijn 45 streekeigen en zeldzame Fries roodbonte en Fries-Hollandse koeien weg. Dan is het na ruim dertig jaar mooi geweest. Het is de reden waarom Wijtsma (42) sinds anderhalf jaar steeds vaker naast Engwerda te vinden is, bijvoorbeeld als er zoals op deze zonnige maandagochtend een kalf wordt geboren. Wijtsma en zijn vrouw Geertje zijn de beoogde opvolgers van Engwerda en zijn vrouw Carla.

Zij-instromen in de melkveehouderij, wie wil dat nog in tijden van stikstofmalaise en de continu veranderende eisen waar boeren massaal over klagen? En dan is de vorige boerencrisis – die van fosfaatrechten en bijbehorende financiële problemen – op het erf van Engwerda in het Friese Tytsjerk nog niet eens opgelost.

Het kan Wijtsma niet schelen. ‘Al loopt het nog zo raar, het komt altijd wel goed’, zegt de nuchtere Fries. Al is hij er heus niet altijd gerust op. ‘Maar dit is mijn droom, dus deze kans wil ik grijpen. En dit plekje, het kan niet beter’, zegt hij met zicht op de uitgestrekte weilanden die de oude stolpboerderij omringen.

Vastgelopen

Sinds twee jaar komt de Volkskrant geregeld op de biologische boerderij van de Engwerda’s. Omdat daar wordt gewerkt op een manier die volgens deskundigen ook in de toekomst houdbaar is. Biologisch, in een vrijwel gesloten kringloop en in harmonie met de natuur, precies zoals de regering wil. Maar tegelijkertijd loopt ditzelfde boerenbedrijf vast door regels die voortkomen uit problemen waar het zelf niet aan bijdraagt.

‘Het is te zot: wij moeten nu intensiveren – meer melk uit onze koeien gaan halen – om te overleven’, zegt Engwerda. ‘Terwijl wij als extensieve koplopers juist geld zouden moeten krijgen om de melkveehouderij verder te verduurzamen.’

Maar in plaats van dat ze al hun tijd kunnen steken in het verder verbeteren van hun bedrijf, met genoeg land om de eigen mest op kwijt te kunnen en een melkproductie die niet het uiterste vraagt van de koe, gaat energie verloren aan beroepschriften opstellen tegen beslissingen van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Die wil bioboer Engwerda niet tegemoetkomen.

Engwerda had de pech dat hij net een stal in aanbouw had toen de fosfaatrechten medio-2015 werden verdeeld. Die werden toegekend op basis van het aantal dieren dat een boer toen had, waardoor Engwerda zijn nieuwe stal later niet meer vol kon zetten. Daardoor produceerde hij te weinig melk om zijn leningen te betalen en moest een crowdfundingactie van zijn kinderen eraan te pas komen om het boekjaar 2018 fatsoenlijk af te sluiten.

‘In 2019 was ons inkomen ook nog niet voldoende’, zegt Engwerda. ‘De Rabobank wil betere cijfers, anders wordt een aflopende lening niet verlengd.’

Stop import vleeskalfjes

De hoop van Engwerda en Wijtsma is dat de corona-epidemie, die het land een tandje lager laat draaien, de ogen van politici eindelijk zal openen. En dat het niet, zoals met de stikstofcrisis, weer vooral ‘bij praten blijft’. Dat er eindelijk een radicale omslag komt in de manier waarop we ons voedsel produceren. ‘Al meer dan een halve eeuw, sinds het boek Silent Spring en de Club van Rome, gaat het over de milieuproblemen die we door onze manier van leven veroorzaken’, zegt Engwerda. ‘Maar iedere keer stellen we de oplossing uit.’

Veearts Wim Bosma en bioboer Gerben Engwerda met geboortekrik, bij de bevalling van een kalf in de potstal. Staand Tjomme Wijtsma, hij zal de boerderij van Engwerda over drie jaar overnemen. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Mooie verhalen hebben we genoeg gehoord, vindt ook Wijtsma. ‘We hebben nu concrete maatregelen nodig die deze duurzame manier van boeren gemakkelijker maken. En we moeten ook eens stoppen met het importeren van 800 duizend vleeskalfjes per jaar, die hier de boel onderschijten en in pakketjes het land weer verlaten. De coronacrisis laat zien dat het roer radicaal om kan.’

In tijden van boerenprotesten kom je ze niet vaak tegen. Melkveehouders die een halvering van de veestapel geen gek idee vinden. Wijtsma begrijpt de boze boeren wel in hun roep om duidelijke regelgeving. Wat hij niet snapt, is dat ze verduurzaming maar blijven zoeken in technologische oplossingen zoals luchtwassers en emissiearme stalsystemen. ‘En daar ook nog eens miljardensubsidie voor willen.’

Zonder halvering van de veestapel is een echte kringlooplandbouw, die de regering voor ogen heeft, volgens Engwerda in Nederland niet mogelijk. Staand op een trappetje in de potstal steekt hij zijn neus in de lucht. ‘God, daar is weer een boer aan het stinken’, merkt hij op. ‘Je ruikt dat zijn mest verrot is. Wat uit onze stallen komt, is compost in de vorm van ruige mest, veel beter voor het bodemleven.’

Stomverbaasd

Als zoon van een melkveehouder – die door de ziekte van Hodgkin gedwongen moest stoppen – droomde Wijtsma al jaren over het alsnog ‘opvolgen’ van zijn vader. Oneindig vaak reed hij langs de lange oprijlaan van de Engwerda’s. Via Facebook had hij een Volkskrant-artikel gelezen dat hun kinderen de boerderij niet wilden overnemen.

‘Het voelt toch een beetje als inbreken als je bij iemand aanbelt met de boodschap dat je de boel wilt overnemen’, zegt Wijtsma. ‘Toen ik de moed had verzameld, reageerde Carla stomverbaasd, maar anderhalf jaar later sta ik hier maar mooi.’

Met terugwerkende kracht zitten Wijtsma en Engwerda sinds begin 2020 samen in een maatschap. Hun beider boekhouders ‘zien licht’ in de plannen waarbij Wijtsma zijn 40 hectare bij de 90 van Engwerda voegt. In drie jaar moet de boerderij helemaal ‘over’ zijn en wil Wijtsma zijn paardenpension en vleesschapen hebben afgebouwd. In de overnameplannen is ook 150 duizend euro gereserveerd om fosfaatrechten te kopen, zodat alsnog de nieuwe stal vol kan tot 75 dieren.

‘Maar dan moet er wel eerst voor langere tijd duidelijkheid zijn waar het heengaat met de landbouw’, zegt Wijtsma. ‘Ik wil niet dat ik straks weer voor anderhalve ton lucht heb gekocht.’

Om ‘het verdienmodel’ te verbeteren, willen Engwerda en Wijtsma de komende jaren omschakelen naar biologisch-dynamische melkveehouderij. Nog een duurzame stap extra dus, omdat deze boeren vinden dat de biologische melkveehouderij in Nederland stilstaat. ‘Er wordt niet actief gekeken naar hoe het nog beter kan’, zegt Engwerda. ‘Ik zie juist dat nieuwe bioboeren de randen van de bestaande regels steeds meer mogen opzoeken.’

Opdringerig energiebedrijf

In de keuken wacht boerin Carla Engwerda met soep. Lag ze twee jaar geleden nog geregeld met buikpijn in bed uit zorg over de toekomst van hun boerderij, inmiddels heeft ze met alle plannen weer wat meer vertrouwen in de goede afloop. Dat de boerderij wordt voortgezet door mensen als Tjomme en Geertsje Wijtsma, die gelijkgestemd zijn over waar het heen moet met de voedselvoorziening. Dat het land niet naar de buurman gaat, zoals dreigt voor een toenemend aantal Nederlandse boeren die geen opvolger hebben klaarstaan.

En dus durft Carla Engwerda ook geïnteresseerden af te wimpelen. Al twee keer is een energiebedrijf langsgekomen met het aanbod hun land vol te leggen met zonnepanelen. Waarom ze niet inging op de lucratieve deal, die toch ook bijdraagt aan verduurzaming?

‘Ben je gek!’, zegt ze. ‘We zijn niet in 1995 omgeschakeld naar biologisch om nu het landschap te laten verpesten door een zonneboer.’

MEER OVER DE ENGWERDA’S

Bioboer loopt vast in mestwetgeving
Bioboeren dragen niet bij aan het Nederlandse mestoverschot, maar moeten wel fosfaatrechten betalen als ze ‘grondgebonden’ hun veestapel willen uitbreiden. Tientallen verkeren hierdoor in grote problemen. Wie helpt ze?

Zoon in maatpak probeert boerenbedrijf van zijn ouders te redden
Door de mestwetgeving staat het biologische ‘levenswerk’ van zijn ouders op omvallen. De overheid springt definitief niet bij, bleek donderdag in de Tweede Kamer. En dus gaat Meindert Engwerda zelf op zoek naar geld. 

Donateur die bioboer hielp: ‘Hier werken ze op een manier zoals het in deze tijd nodig is’
Het boerenechtpaar dat vorig jaar door een crowdfundingcampagne van zijn kinderen werd gered van de ondergang, ontmoette zaterdag bij de eerste weidegang zijn donateurs. ‘Deze betrokkenheid is overweldigend.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden