ColumnKoen Haegens

De wet van Graeber: schulden stompen ons af en zetten mensen tegen elkaar op

Hoe heeft het zover kunnen komen dat veel Nederlanders de Italianen minachten als luie uitvreters? En omgekeerd, dat zij Noord-Europeanen zien als vrekkige despoten? Misschien wel de beste verklaring komt van David Graeber. Vorige week overleed hij, 59 jaar pas, onverwacht – op vakantie in Venetië.

In zijn indrukwekkende Debt: The First 5000 Years schetst de antropoloog en anarchist een geschiedenis van de schuld. Daarbij ontmaskert hij het standaard economische verhaal – eerst ruilden mensen alles, maar dat was lastig, dus vonden ze het geld uit en daarna ontstond de financiële sector – als een sprookje. De waarheid, schrijft Graeber, is dat krediet het fundament is van onze economie. Al op oeroude kleitabletten wordt bijgehouden wie hoeveel tegoed heeft van de ander. Pas daarna volgden muntgeld en af en toe ruilhandel.

Is dat belangrijk? Ja, want bij ruilhandel hoort het idyllische plaatje van jagers en timmermannen die vlees ruilen voor een nieuwe tafel. Als alles met schulden begint, kom je op een veel grimmiger beeld uit van de economische geschiedenis. Ineens gaat het om ongelijke machtsverhoudingen tussen rijke schuldeisers en arme schuldenaars. Om botte dwang, geweld, maar ook de verstikkende moraal die wanbetalers treft. Schulden zijn, kortom, zo veel meer dan alleen rente, aflossing en onderpand.

In een van de moeilijkste, maar achteraf meest bijzondere interviews die ik ooit heb gehad, vertelde Graeber me over wat dat anarchisme van hem inhield. Geen blauwdrukken, niet eens per se een ideologie, maar een instelling. ‘Het gaat erom te leven alsof we nu al vrij zijn’, zei hij.

Schulden maken dat een stuk moeilijker. Ze kruipen in ons hoofd, werken door in het gedrag, veranderen mensen. En niet alleen de schuldenaar. Het doet denken aan de beroemde ‘meester-knechtdialectiek’ van de filosoof Hegel. De knecht wordt onderdrukt door de meester, maar ook die kan zich nooit meer helemaal vrij voelen. Hij wordt afhankelijk van het werk van de knecht. Iets soortgelijks gebeurt met de schuldeiser. De vrees dat de schuldenaar op een dag niet kan of wil terugbetalen, gaat zijn hele doen en laten beheersen.

Bijvoorbeeld in de discussie over het Europese herstelfonds van 750 miljard euro. Voor de komst van de euro konden Nederlanders nog hoofdschuddend glimlachen om de Italianen met hun haperende economie. Er was zelfs bewondering voor de mediterrane vaardigheid om van het leven te genieten. Die vrijblijvendheid is eraf. Het gaat nu om ónze centen. De Zuid-Europeanen zetten zich op hun beurt net zo hard af tegen hun Noord-Europese schuldeisers. Inclusief Hitler-vergelijkingen.

In de wereld van de economen spelen zulke sentimenten geen rol. Noem het daarom, als eerbetoon aan een dwarse denker, de wet van Graeber: schulden stompen ons af. Ze zetten mensen tegen elkaar op. Dat doet het ergste vrezen voor de toekomst van Europese eenheid.

Meer lezen?

Postuum David Graeber (1961-2020): academicus maar bovenal activist.

Betaalt Nederland voor Zuid-Europese landen die jarenlang hebben feestgevierd? Zo simpel is het niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden