De vrouw van 13 miljard

Ze is Brussels hoop in bange Brexit-dagen. Margrethe Vestager, bindt de strijd aan met de machtigste multinationals ter wereld.

Margrethe Vestager. Beeld epa

Op haar werkkamer prijkt een uit de kluiten gewassen opgestoken middelvinger. Cadeautje van de vakbond. Als minister van Economische Zaken voor Radikale Venstre, zeg maar de Deense D66, sneed Vestager (48) in de uitkeringen. Het leverde haar vrachtladingen kritiek op, inclusief het wit-stenen beeld, maar zelf koestert ze het. Ter herinnering aan het feit dat, wat je ook doet in de politiek, er altijd mensen boos zullen worden.

Moraal van het verhaal? Nooit buigen. Dat deed ze ook deze week niet. Als eurocommissaris voor mededinging gaf ze Apple dinsdag een boete van 13 miljard euro. Plus rente. Het bedrijf zou jarenlang veel te weinig belasting hebben betaald in Ierland. Stiekeme staatssteun, aldus Vestager.

De Amerikanen reageerden woedend. Ook de Ierse regering besloot gisteren de uitspraak aan te vechten. De Deense politica geeft ondertussen geen krimp. Op de vraag van een journalist of je dit wel kunt maken tegenover een bedrijf, plotseling na zoveel jaren, reageerde ze op haar gebruikelijke onderkoelde toon: 'Als mijn effectieve belastingtarief 0,05 procent zou zijn, dalend naar 0,005 procent, dan zou ik toch echt mezelf achter de oren krabben en nog eens goed kijken naar mijn belastingaanslag.'

'A corporation's worst nightmare', noemt website Business Insider de econome die al op haar 30ste haar eerste ministerschap vervulde. Tegelijkertijd kan met name de Angelsaksische pers het niet laten om schamper te wijzen op Vestagers grote hobby: breien. Haar opvolger in de Deense regering liet ze haar specialiteit na, een handgemaakt olifantje. Maar de baas van de Europese kartelpolitie is veelzijdiger. Haar favoriete film is Die Hard, met Bruce Willis in de rol van keiharde diender. Zelf zou de moeder van drie meisjes, wier man wiskundeleraar is, model hebben gestaan voor de hoofdpersoon van Borgen. De succesvolle serie volgt de lotgevallen van premier en politica Birgitte Nyborg.

Voor Europa is Vestager de juiste vrouw op het juiste moment. De Brexit heeft het Brusselse zelfvertrouwen een flinke knauw gegeven. Ook elders rukken de voorstanders van een exit op, met verkiezingen in aantocht in onder meer Duitsland, Frankrijk en Nederland.

De Deense eurocommissaris lijkt een wandelende weerlegging van alles waarvan de eurosceptici Europa beschuldigen. In plaats van stroperige bureaucratie toont zij daadkracht. Spilzucht? Haar boetes leveren de schatkist juist geld op. En ze doet precies waar veel burgers naar snakken: belastingontwijking door grote multinationals aanpakken.

De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ze het makkelijker heeft dan haar collega's die verantwoordelijk zijn voor, pak 'm beet, migratie. Haar directoraat-generaal is het machtigste en meest gevreesde in Brussel. Om Apple te beboeten, hoeft zij niet eindeloos te bedelen om steun van de lidstaten of het Europees Parlement. Als enige eurocommissaris kan zij zonder veel omwegen onderzoeken starten, besluiten nemen en straffen opleggen. Alleen het Europees Hof kan daar achteraf wat aan veranderen.

Toch weet Vestager zich ook ten opzichte van haar voorgangers positief te onderscheiden. Als mededingingscommissaris volgde ze Joaquín Almunia op. De Spanjaard bedreef graag achterkamertjespolitiek. Verdachte bedrijven gingen niet zelden vrijuit. Vestager is meer rechtdoorzee. Ze geldt als uiterst intelligent, en heeft humor. Toen de Deense oppositie haar stimuleringsplannen voor de economie ooit te 'klein' noemde, merkte ze fijntjes op dat ze 'een beetje voorzichtig is om oordelen te geloven van mannen over wat groot is'. Bovendien: 'Ik ben meer geïnteresseerd in het effect - maar misschien is dat een vrouwelijk perspectief.'

Het maakt nieuwsgierig naar wat haar drijft. Vanwaar die kruistocht tegen het grootkapitaal? Een socialist is ze allerminst. Anders dan linkse critici voelt ze weinig aandrang om de Europese belastingconcurrentie, waarbij lidstaten elkaar aftroeven met steeds lagere tarieven voor winstbelasting, een halt toe te roepen.

De voorganger van Vestager, Joaquin Almunia. Beeld epa

Anti-Amerikaans dan, zoals Apple-baas Tim Cook suggereerde? Volgens hem speelt Vestager een sluw politiek spel. 'Ik denk dat dat een poging is om belastingen, die in de VS betaald moeten worden, naar Europa te halen.' Maar Vestager neemt net zo goed het Russische Gazprom op de korrel, dat zijn gasmonopolie zou gebruiken om de prijs op te drijven en landen te chanteren. Ook Europese bedrijven zijn niet veilig voor haar. Deze zomer deelde ze een boete van bijna 3 miljard euro uit aan een truckkartel, waartoe ook DAF behoorde.

Eerder is ze een loepzuivere liberaal à la Adam Smith. In plaats van een oogje dicht te knijpen ter stimulering van 's lands eigen industrie, wantrouwde de Schotse econoom hoge winsten. Dan wist je vrijwel zeker wie de rekening betaalde: de consument. 'Mensen met hetzelfde beroep ontmoeten elkaar zelden, ook niet voor verstrooiing en afleiding, of het gesprek eindigt in een samenzwering tegen het publiek', luidt een van zijn bekendste citaten. Vestager lijkt van hetzelfde slag. 'Dit is geen kwestie van hoge of lage belastingen', zei ze in een interview met Politico. 'Het gaat erom dat elke onderneming een bijdrage levert - niet alleen de vele duizenden bedrijven die vandaag de dag belasting betalen en enkel kunnen vermoeden dat hun concurrenten bevoordeeld worden.'

Het bevorderen van eerlijke concurrentie lijkt voor de dochter van twee dominees uit het Deense Jutland niet zomaar een pragmatische keuze, een maatregel die voor economische groei zorgt. Het is een geloofsartikel. Dat belooft nog wat. De Apple-zaak is slechts één van de honderden dubieuze belastingafspraken tussen lidstaten en bedrijven die de Europese kartelwaakhond op dit moment tegen het licht houdt. Daaronder ook de nodige zaken uit Nederland.

Op nog kortere termijn is een van Apple's grootste concurrenten aan de beurt. Google mag zich behoorlijk zorgen gaan maken om de middelvinger van Margrethe Vestager.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden