Interview

'De variabele beloning is te groot en complex geworden'

De beloning van de top is losgezongen van de werkvloer en ook steeds moeilijker uit te leggen. Daarom moeten de bonussen minder dominant worden en het interne beloningsanker terug, zeggen twee deskundigen.

Hein Haenen (l) en Camiel Selker. Beeld Aurélie Geurts

'Ik zag laatst een trucje op internet: rijst kookt niet over als je een houten lepel op de pan legt', zegt beloningsdeskundige Camiel Selker. 'Dat deed me denken aan de manier waarop het nu gaat met de beloning. Het beperken van de bonussen van bankiers, de afroomregeling, de verplichting, straks, om te melden hoeveel de baas verdient ten opzichte van het gemiddelde, het is allemaal symptoombestrijding. We leggen steeds meer lepels op de pan, terwijl je ook kunt besluiten het vuur wat lager te zetten. Dan doen we niet. Zo houden we een systeem in stand waarvan we nu al weten dat de beloning aan de top ook in de toekomst harder stijgt dan in de rest van de onderneming.'

Twintig jaar wordt al gediscussieerd over de topinkomens en er is wel enige vooruitgang te noteren. De commissarissen die over de beloning gaan zijn professioneler geworden. Er is meer informatie dan vroeger en de ergste uitwassen met opties en gouden handdrukken zijn door de maatschappelijke kritiek en scherpere aandeelhouders verdwenen. Ondertussen tellen de paragrafen in het jaarverslag over de beloning soms meer dan twintig pagina's vol wiskundige formules om de vele miljoenen te verantwoorden, en is er elk jaar weer ophef over excessieve loonstijgingen.

Dat kan zo niet doorgaan, betogen Camiel Selker (39) en Hein Haenen (61) van adviesbureau Focus Orange in Bovenbazen. En de scheefgroei van hun beloning. Dat boek verschijnt zaterdag, aan de vooravond van het jaarverslagenseizoen met de nieuwe beloningen bij de bedrijven. Bovendien komt binnenkort de nieuwe code voor goed bedrijfsbestuur, waarin de toeters en bellen voor de top een belangrijke rol spelen. Dat treft, want volgens Selker en Haenen 'kloppen er gewoon een paar dingen niet' in het huidige, zichzelf opdrijvende beloningsmodel.

Zoals?

Haenen: 'De beloning van de top is compleet losgezongen van de rest van het bedrijf. Er is geen verhaal, wat de baas krijgt is niet verankerd in het loongebouw, het is niet intrinsiek logisch. Zo maak je van bestuurders een aparte kaste, alsof het huurlingen zijn die voor een paar euro meer vertrokken zijn. Voor die beloning wordt nu extern gekeken, naar wat andere bedrijven doen. Lokale bedrijven kijken daarbij naar wat de top bij de Midkap krijgt, de Midkap kijkt naar de AEX en de AEX naar de Angelsaksische multinationals. Zo wordt het steeds meer. Dat extern vergelijken mag natuurlijk, maar kijk bij het belonen van de top primair naar de interne verankering, zeggen wij. Wat is ons bedrijf, wat is onze markt, wat is de dynamiek en welke beloning hoort daarbij? Dat interne beloningsanker moet terug, zodat de commissarissen weer een verhaal hebben.'

Semipublieke sector

Het salarisplafond in de semipublieke sector, deze week in de Kamer nog verdedigd door minister Plasterk, gaat een steeds groter probleem worden, denken de beloningsdeskundigen. 'We zitten in de private sector met een systeem waarin de spiraal naar boven gaat, terwijl semipubliek de teugels enorm worden aangehaald', zegt Selker. 'De huidige norm is 178 mille. Dat is best veel geld, maar bij een private organisatie is het twee keer zoveel. En dat gat wordt alleen maar groter.' Volgens Haenen zal iedereen in de semipublieke sector op zijn plek blijven zitten, omdat overstappen door de nieuwe norm een lager salaris betekent. 'Dat gaat een enorme spanning geven. Een oplossing zien we ook niet direct. Maar niet voor niets heeft Plasterk al snel een reeks uitzonderingen gemaakt voor unieke talenten die tóch meer mogen verdienen.'

Selker: 'Het tweede kernprobleem is dat de variabele beloning, zoals bonussen en prestatieaandelen, zo groot en complex is geworden dat het gedragsverstorend werkt. De gedachte is dat je een bestuurder kunt sturen door hem te belonen als hij de goede dingen doet en niets extra's te geven als het slecht gaat. Dat kan goed werken, maar als variabel twee keer je vaste salaris is, zoals nu in doorsnee het geval is bij een AEX-onderneming, gaat zo'n bestuurder zich daar toch op richten. Als tweederde van je beloning afhankelijk is van prestatiecriteria, moet je wel heel sterk in je schoenen staan om er niet op te gaan letten, ook al ben je dan geen CEO geworden voor het geld. En als er veel verschillende criteria zijn die de bestuurder moet halen, gaat het al snel mis. Variabel belonen wordt gezien als de oplossing, maar het is een probleem.

Wat werkt wel?

Selker: Dat verschilt per bedrijf. Maar drie tot vier maandsalarissen variabel voor een beperkt aantal heldere doelen werkt beter dan die twee jaarsalarissen zoals nu.'

Bedrijven zien jullie aankomen. Die zijn allergisch voor bemoeienis, helemaal als het om de beloning gaat.

Selker: 'Dat zeiden de commissarissen die we voor het boek spraken ook: jullie willen de beloning omlaag hebben. Maar dit is geen normatief verhaal, dat is een belangrijk punt. Het kan lager uitpakken, maar het hoeft niet. Als je een goed verhaal hebt, kan het ook meer worden. Zoals bij Ahold, dat met Delhaize erbij een stuk groter wordt. En bij Wolters Kluwer, met een Amerikaanse bazin en een groot deel van de omzet in de VS, is de beloning een ander verhaal dan voor Eelco Blok van het primair Nederlandse KPN. Nu blijkt elke keer weer dat de raad van bestuur harder stijgt dan de rest. Terwijl je eigenlijk in de krant wil hebben: bij deze drie bedrijven is de top dit jaar harder gestegen dan de rest, om deze redenen. Geen van de commissarissen heeft trouwens achteraf zijn medewerking ingetrokken. Dus de gedachte dat er iets moet gebeuren, leeft breed.'

Haenen: 'Het zou mij ook niet verwonderen dat de bestuurders, net als die commissarissen, wel een keer af willen van al dat gedonder. Die opeenstapeling van regels, dat oerwoud aan doelstellingen en elk jaar de angst voor gedoe. Maak het transparanter, eenvoudiger, beter uitlegbaar, daar is wel sympathie voor, denk ik.

Hoeveel wordt het dan?

Selker: 'Waar we nu staan, is onomkeerbaar. Alle mensen die hopen dat bestuurders straks veel minder gaan verdienen: vergeet het maar. Maar er zullen wat minder bedrijven komen die zich met de internationale top vergelijken en meer bedrijven die serieus naar het interne loongebouw gaan kijken. Onze aanbevelingen hebben dus een licht matigend effect. Het bedrag zal niet omlaag gaan, maar de verhoging zal lager uitvallen.'

Als het gaat werken, aan welke termijn moet je dan denken?

Selker: 'Er zijn natuurlijk enorme dilemma's. Hoe bouw je variabel sterk af zonder het vaste salaris enorm te verhogen, waardoor het interne beloningsanker scheef wordt getrokken? En hoe kun je als Nederlandse commissaris uit de pas lopen, want dit is nu het internationaal aanvaarde beloningsmodel. Maar als we met ons boek de mindset veranderen, dat het anders kan en moet, kan daar de komende jaren aan gewerkt worden. Dan kun je bij de benoeming van een nieuwe bestuurder de beloning ook echt veranderen. Dat is gemiddeld eens in de zes tot zeven jaar. Ons advies: begin eens met een goed gesprek. Je bent CEO van dit bedrijf, met dit loongebouw. Wat zou je moeten verdienen? Dan kun je een heleboel aspecten meenemen. De interne organisatie, de externe markt, de maatschappelijk onrust die er is, de effectiviteit van het beloningspakket. Zo'n gesprek tussen commissaris en bestuurders is er de afgelopen jaren nooit geweest.'

Haenen: 'Het is ook maar hoe je ernaar kijkt. Een commissaris zei: het is raar hoe snel je een bedrag van 700 duizend euro aan het verantwoorden bent, terwijl dat toch serieus veel geld is. Terwijl een Amerikaan 7 miljoen alleszins redelijk zal vinden. Zie het zo: als je van het woonerf de provinciale weg opgaat, gaat het opeens heel hard. Maar als je van de snelweg komt, vind je dat het langzaam gaat. De commissarissen moeten straks wat minder van de snelweg komen, en wat meer vanaf het woonerf.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden