Analyse Hema-cao

De twee kanten van de Hema-cao: waarom stemt het CNV in met een akkoord dat de FNV verfoeit?

De actiegroup Cheetahs in the City steunt medewerkers van de Bijenkorf in hun strijd voor loonsverhoging in maart 2018. Ook met de Bijenkorf-cao ging de FNV niet akkoord, terwijl het CNV dat wel deed. Beeld Martijn Beekman

De FNV ging niet akkoord met de cao van de Hema. Tot chagrijn van het winkelbedrijf én van het CNV. ‘Ook FNV’ers moffelen de bezuinigings­agenda van werkgevers vaak genoeg weg in een cao.’ Maar is de bond hier juist de slechterik of de beschermer?

Het ‘Rashomon-effect’, zo noemen antropologen het curieuze fenomeen dat ooggetuigen zich dezelfde gebeurtenis soms totaal verschillend kunnen herinneren, net als in de filmklassieker Rashomon (1950), waarin vier getuigen tegenstrijdige verklaringen afleggen over de moord op een samoerai. Iets vergelijkbaars is er aan de hand met de onlangs afgesloten Hema-cao, een van de controversieelste akkoorden tussen werkgevers en vakbonden in jaren. ‘Schandalig’, noemt de FNV de cao, omdat sommige nieuwe Hema-werknemers voor hetzelfde werk tot wel een kwart minder betaald zullen krijgen dan collega’s die al in dienst zijn. ‘Noodzakelijk voor het overleven van Hema’, zegt CNV, dat het akkoord wél ondertekende.

Neem deze scène die momenteel rondzingt in werkgeverskringen, met de FNV in de rol van slechterik. Cao’s zijn natuurlijk niet alleen maar narcolepsie opwekkend saaie documenten vol sub-sub-subparagrafen over inconveniëntentoeslagen, loonschalen en ziekteverzuim­reglementen, maar ook slagvelden waarop werkgevers en vakbonden een oorlog om de beeldvorming uitvechten.

De scène gaat zo: tijdens een bijeenkomst eind februari op het Hema-hoofdkantoor in Amsterdam drukten Hema-bestuurders de FNV op het hart om toch alsjeblieft akkoord te gaan met de cao. Vasthouden aan de looneis van 5 procent was onverantwoord, want dat kon de met schulden kampende winkelketen niet betalen en zou het einde van de Hema kunnen betekenen, zeiden ze. Waarop de FNV-bestuurder zonder spier te vertrekken zou hebben geantwoord: ‘Dan sluit je toch de onrendabele winkels?’ Zie daar het cynisme van de FNV, zeggen werkgevers: alles om maar te kunnen scoren met een loonsverhoging, zelfs als het bedrijf en zijn werknemers ervoor moeten bloeden

De FNV-bestuurder in kwestie, Jan Haagmans, herinnert zich het voorval heel anders, net als een andere aanwezige, die anoniem wil blijven. Haagmans opperde tijdens de bijeenkomst of er voor de Hema niet nog een andere optie was om te besparen, behalve dan lagere lonen of het schrappen van banen, zoals Hema-bestuurders dreigden.

Kon de Hema niet beknibbelen op het aantal meters winkelruimte, zoals veel retaildeskundigen adviseerden? Het personeel van gesloten filialen kon de Hema dan verdelen over andere filialen, want aan vacatures geen gebrek. Op deze manier waren in de Bijlmer en Arnhem-Presikhaaf veel ontslagen voorkomen.

Waarop een cao-specialist van de Hema het verhaal van Haagmans onmiddellijk uit z’n verband trok: ‘O, zegt de FNV nu dat we winkels moeten gaan sluiten?’ ‘De Hema gebruikt dit intern als propaganda naar het personeel’, zegt een werknemer. ‘Ze doen net alsof de FNV tot het sluiten van winkels opriep, terwijl hun verhaal juist heel genuanceerd was.’

Eén cao, twee totaal verschillende visies. Waarom stemt het CNV in met een akkoord dat de FNV verfoeit?

Waarom de FNV niet tekende

De Hema-cao is de laatste knal van een onfortuinlijke drietrapsraket. Eerder dit jaar tekende het CNV een akkoord met de Bijenkorf en liet actievoerende FNV-leden verbijsterd achter. Vorig jaar sloot de christelijke vakbond samen met kleinere bonden AVV en De Unie de InRetail-cao af, een arbeidsvoorwaardenpakket voor 170 duizend winkelmedewerkers. Het zijn cao’s met een minimale loonstijging en voor sommige medewerkers zelfs een verslechtering.

FNV’er Linda Vermeulen, alias ‘bondgirl’, kan er met haar verstand niet bij. De economie beleeft hoogtijdagen, er is zelden zoveel vraag geweest naar personeel en ‘de winst klotst tegen de plinten’ (dixit premier Rutte). Hoe kan een collega-bond dan tekenen voor zulke onrechtvaardige afspraken? ‘Ik vind het heel lastig om het CNV een vakbond te noemen na wat ik heb meegemaakt.’

De bondgirl voerde actie met de keurige winkelmedewerkers van de Bijenkorf, mannen en vrouwen die met een glimlach tassen en jassen verkopen voor een bedrag waar zij een maand van moeten leven. Dit is een sector die lastig te organiseren is, weet Vermeulen. Mensen verdienen minimumloon of net daarboven, veel medewerkers zijn flexkrachten, weinig mensen zijn vakbondslid.

‘Dan moet je drie keer zo hard actievoeren om gehoord te worden.’ En dat deden de Bijenkorf-leden. Ze spelden een gouden bijtje op, deelden tulpen uit in de warenhuizen, ontvingen applaus van het winkelend publiek. De Bijenkorf bewoog, er kwam een loonbod, maar het was te mager: amper 1 procent per jaar. Ook bij de Hema kwam het personeel in opstand, de tompoucebakkers in Alkmaar hielden een wilde staking.

En het CNV? Dat hengelde halverwege het door de FNV bedongen resultaat binnen. ‘Dat is een club die geen kantines bezoekt, die nauwelijks nieuwsbrieven verstuurt, die zich nooit uitspreekt over wat er speelt in de winkels.’ Uitgerekend die club tekende bij de kruisjes van de Bijenkorf en de Hema, zoals het CNV eerder tekende voor InRetail. ‘Dat is een heel slechte cao. Met amper loonstijging, minder toeslagen, nog flexibeler roosters.’

Ja, de winkelstraat ondervindt concurrentie van de webshops, maar de Bijenkorf en Hema hebben een ‘positieve cashflow’. De medewerkers van de Bijenkorf weten er alles van, zij moeten ’s ochtends applaudisseren voor de laatste omzetcijfers, hoorde Vermeulen van haar leden. ‘De winsten vloeien rechtstreeks naar de eigenaren die tot de rijksten der aarde behoren.’

FNV’er Haagmans zat sinds maart vier keer om tafel met de Hema. ‘De gemiddelde werknemer draagt 2.770 euro bij aan de winsten’, rekent hij voor. Er is echt genoeg geld om het personeel 5 procent extra te geven. Maar de Hema wilde er niets van weten en ging verder met het CNV.’

Wat hij het ergste vindt: ‘Er is getekend voor een splitsing tussen huidig en nieuw personeel. Gelijk werk tegen ongelijk loon, daar pas ik voor.’

Waarom het CNV wel tekende

‘Het is alsof we iets misdadigs hebben gedaan’, verzucht CNV-onderhandelaar Martijn den Heijer over de kritiek op de Hema-cao. Volkomen onterecht, vindt hij: dankzij het CNV gaan huidige werknemers er in elk geval niet op achteruit. Dat was nog niet zo evident, want de Hema had de vakbonden ook links kunnen laten liggen en zich kunnen aansluiten bij de qua loon minder gunstige InRetail-cao.

‘Wij hebben in elk geval de arbeidsvoorwaarden voor huidige werknemers veilig kunnen stellen, en ook voor nieuwe werknemers er nog allerlei dingen uit kunnen slepen, zoals een jubileumgratificatie en winstuitkering. Daardoor is het bij de Hema nog altijd beter dan elders in de detailhandel.’

De FNV-retoriek over een ‘loondump’ is misleidend, zegt ook Hema. Het lijkt net alsof zo ongeveer alle nieuwe werknemers 25 procent minder gaan verdienen dan oudere collega’s, in plaats van alleen nieuwe filiaalmanagers, oftewel hooguit dertig van de elfduizend Hema-medewerkers die onder de cao vallen, aldus Hema.

Ook volgens de Hema is de FNV-retoriek over een ‘loondump’ is misleidend.

Ook de FNV-suggestie dat oudere werknemers er nu binnen de kortste keren uitvliegen omdat ze veel duurder zijn, noemt de Hema ‘zeer onterecht’. Omdat het personeelsverloop in de winkels zo snel is – denk aan de vele jongeren met een Hema-bijbaantje – geldt de loonkloof maar voor een fractie van het personeel. ‘Dat zijn juist medewerkers die we graag behouden vanwege hun kennis en ervaring.’

De FNV-kritiek is goedkoop, vindt Reinier Castelein, voorzitter van vakbond De Unie, ondertekenaar van de InRetail-cao. De FNV werkt er zelf vaak genoeg aan mee dat nieuwe werknemers minder krijgen dan oudere collega’s.

Bijvoorbeeld tot wel 22 vakantiedagen minder voor nu nog jonge metaalbewerkers als ze straks zelf de 60 gepasseerd zijn, of het vervallen van tot wel honderden euro’s aan diplomatoeslagen voor nieuwe beveiligers van G4S, allemaal door de FNV afgesloten cao’s.

‘Het is heel vervelend, maar de pijn wordt in cao’s altijd uitgesmeerd over de volgende generatie, zo werkt het gewoon – wat ook een belangrijke reden is waarom zo weinig jongeren lid worden van een vakbond. FNV’ers moeten daar niet heiliger over doen dan ze zijn, ook zij moffelen vaak genoeg de bezuinigingsagenda van werkgevers weg in een cao.’

En hoeveel winkels zijn er al niet gesneuveld of ternauwernood overeind gebleven: V&D, Intertoys, Coolcat, Kijkshop, Free Record Shop, Blokker en ga zo maar door.

‘Je kunt wel van alles vinden van zo’n cao, maar als we hem verzwaren met hogere lonen dan zullen veel winkels omvallen.

‘Wij veroorzaken dat als consument zelf door almaar bij Alibaba, Amazon en Bol.com te shoppen. Dus laten we dan afspreken dat geen FNV-lid meer online winkelt, maar alleen nog in de dorpsstraat, dan komt het helemaal goed met die loonsverhoging.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden