De toekomst: met een duurzame warmtepomp de winter door

Om de CO2-uitstoot naar bijna nul te brengen, zullen de cv-ketels in woningen plaats moeten maken voor warmtepompen. Er zijn nog wel wat obstakels, weten ook drie vroege gebruikers.

Gerard Platjouw bij zijn warmtepomp: 'Het ging niet helemaal goed' Beeld Marcel Wogram

Nog ruim dertig jaar en dan moet Nederland van het gas af zijn. Van alle fossiele brandstof. Dat is de kern van de klimaatafspraken van Parijs: de uitstoot van CO2 moet in 2050 in de rijke landen zijn teruggebracht tot bijna nul om de opwarming van het klimaat tot staan te brengen.

Tegen die tijd moet de auto elektrisch zijn en moet elektriciteit worden opgewekt met zon of wind of andere methoden die geen CO2 uitstoten. Maar wat doen we dan met onze verwarming? De cv-ketel die nu in rond 90 procent van de woningen zit, heeft geen nut meer als het gas is afgesloten. Stadsverwarming zal weinig soelaas bieden. Die draait op de restwarmte van energiecentrales, en die zullen in de 'energietransitie' worden afgedankt om plaats te maken voor windmolens en zonnepanelen.

Uiteindelijk moet de warmtepomp ons door de winter helpen. Welke problemen moeten er nog worden opgelost?

1. Fouten bij de installatie

Met de installatie van een klassieke cv-installatie kan weinig mis gaan, zegt verwarmingsconsultant Henk de Beijer uit Duiven. 'Als de ketel groot genoeg is om u een warme douche te bezorgen, is hij groot zat om de woning te verwarmen.'

Zo niet bij de warmtepomp. Die verwarmt het huis met lauw water, idealiter onder de 40 graden. Een paar gewone radiatoren zijn dan niet genoeg. Er moet liefst vloer- of wandverwarming komen, en de woning moet zwaar geïsoleerd zijn.

Vaak gaat het mis omdat installateurs niet voldoende ervaring hebben en omdat ze niet goed samenwerken. Dat kan gebeuren bij de woning zelf: dat de vloerverwarming net niet genoeg capaciteit heeft voor de beoogde warmtepomp, of net andersom. De fout kan ook op grotere schaal worden gemaakt. Zo werd de woonwijk Teuge in Zutphen gebouwd met warmtepompen, maar de netbeheerder Liander, die het stroomnet aanlegde, was niets verteld. Warmtepompen verbruiken vaak evenveel stroom als de rest van het huishouden, dus dat stroomnet van Teuge schoot vanaf dag één tekort. Het probleem bleek niet oplosbaar. Uiteindelijk kregen alle bewoners in de wijk 4.500 euro, waarvan de meesten weer een conventionele cv-installatie lieten aanleggen.

In het begin, zegt De Beijer, ging er bij 30 procent van de projecten wel iets mis, maar van de fouten is geleerd. 'Nu gaat het nog maar in een paar procent van de projecten mis.'

Het lijkt erop dat nu de warmtepomp ook door de particulier is ontdekt, er eenzelfde leertraject moet volgen, met alle bijbehorende fouten.

Maak zelf uw warmtepomp

Neem een koelkast en sloop de deur eruit. Zet de buitendeur van uw woning open en zet de koelkast met zijn opening naar de straat toe op de drempel. Timmer de ruimte dicht die de koelkast in de deuropening heeft opengelaten.

Steek dan de stekker weer in het stopcontact, en u heeft de koelkast omgetoverd tot een warmtepomp. De kou is voor de vogels. De achterkant van de koelkast wordt lekker warm en verwarmt uw woning.

Warmtepompen kunnen hun warmte halen uit de lucht, zoals bovenontwikkeld model, maar ook uit oppervlaktewater of uit de bodem. Die systemen zijn duurder, maar meestal wel zuiniger. De meeste particulieren kiezen voor de lucht om er warmte uit te pompen.

2. Een dure investering

De investeringen in een warmtepomp zijn fors, maar die kosten zijn makkelijk terug te verdienen. Tenminste als de pomp in een nieuwbouwwoning wordt ingebouwd. Ingenieursbureau DWA vergeleek de kosten van gasverwarming en warmtepompen (van het type dat warmte uit de buitenlucht haalt) met elkaar. In alle soorten nieuwbouwwoningen, behalve in de galerijflat, bleek de pomp na vijftien jaar een stuk goedkoper. Voor een rijtjeshuis bijvoorbeeld becijfert DWA de kosten van een gasverwarming (aanschaf, installatie, vijftien jaar onderhoud en energieverbruik) op 21.656 euro. Een warmtepomp in dezelfde woning zou in vijftien jaar 18.647 euro hebben gekost. Een verschil van 3.000 euro dus, een paar honderd euro per jaar. Dat verschil kan nog worden verdubbeld door 12 vierkante meter zonnepanelen te laten installeren die het stroomverbruik van de pomp dekken.

In bestaande woningen is het een ander verhaal. Wie in een oud huis een warmtepomp wil installeren, is niet klaar als de cv-ketel is vervangen door een pomp, zegt Peter Heijboer van DWA. 'De isolatie moet meestal worden verbeterd, je moet vloerverwarming aanleggen of tenminste andere radiatoren aanschaffen. Dat ga je niet meer allemaal terugverdienen.'

Ook hiervoor is een oplossing: de warmtepomp als bijverwarming. Een klein pompje van een paar kilowatt (een normale heeft een dubbel zo groot vermogen) volstaat om zeker de helft op de energierekening te besparen. Een soort bijverwarming. 'Zo'n systeem verdien je wel weer in zeven tot tien jaar terug', zegt Heijboer.

Bijkomend nadeel: u verbruikt nog steeds gas, zij het een stuk minder.

3. De CO2-uitstoot (nog) niet teruggedrongen

De warmtepomp lijkt uitgevonden om de uitstoot van CO2 te verminderen, maar volgens Jos de Vries van BPD (voorheen Bouwfonds) verlaagt de warmtepomp die juist niet. Nog niet. 'Je gaat, in plaats van aardgas, veel meer stroom gebruiken en de vraag is waar die stroom vandaan komt.' Op dit moment, zegt hij, komt die stroom nog voor een belangrijk deel van kolen, de brandstof die de meeste CO2 oplevert per joule opgewekte energie.

Dat probleem is tijdelijk, want de stroom zal de komende jaren snel vergroenen. Misschien sluit het aanstaande kabinet al wel de resterende kolencentrales. Maar totdat de stroomvoorziening flink vergroend is, levert de warmtepomp geen CO2-besparing op, zegt De Vries. 'Tenzij je natuurlijk tegelijkertijd zonnepanelen op dak legt voor de stroom van die pomp.' Wie niet zo veel geld heeft om een warmtepomp én zonnepanelen aan te schaffen, kan beter kiezen voor alleen zonnepanelen dan voor alleen een warmtepomp, zegt hij.

De Vries is niet de enige die er zo over denkt. Het Planbureau voor de Leefomgeving rekende vorige maand de verschillende manieren door om een ton CO2 te besparen. Met een warmtepomp spaar je CO2 uit voor 630 euro per ton. Met zonnepanelen op eigen dak voor 270 euro per ton.


Gerard Platjouw

Jarendertighuis in Wormerveer
Kosten installatie: 38.000 euro
Subsidie: 12.000 euro
Huis ging van energielabel G naar A.

'Ik heb die pomp nu één jaar, maar het ging niet helemaal goed deze winter. Mijn oude radiatoren bleken toch niet geschikt. Daarom krijg ik nog nieuwe radiatoren, met een ventilator er in.'

Er ging nog wel meer niet helemaal goed. De warmtepomp werkt hetzelfde als een vriezer, met dien verstande dat de kou buiten komt. Gevolg is dat de radiator buiten nog weleens bevriest. Niet erg, want hij ontdooit zichzelf dan weer. Maar de installatie van Platjouw trok dat niet. Ook dat wordt nog aangepast.

Platjouw heeft de gasaansluiting laten weghalen. Hij verbruikt nu veel meer stroom, maar heeft ook twaalf zonnepanelen laten installeren, plus een zonneboiler. Zijn energierekening bedroeg voor de ingreep 190 euro per maand; nu nog 35 euro. 'In twaalf jaar moet ik de investering hebben terugverdiend.'

De pomp staat achter de garage, maar was toch nog te lawaaierig. 'We hebben er een geluidsmuur voor gezet.'

Beeld Marcel Wogram

Chris Vrolijk

Hoekwoning uit de jaren dertig in Tuindorp Utrecht
Kosten isoleren: 40.000 euro
Pomp plus installatie: 25.000 euro
Juridische kosten en de tweede pomp zijn nog niet berekend.
Besparingen: Alleen dankzij de isolatie. Vrolijk verwacht niet dat hij de kosten terugverdient.

'We wilden de verwarming verduurzamen, maar er is nog zoveel onbekend over warmtepompen. Maar ja, er moeten mafketels zijn die het aandurven, en ik dacht: laat ik dan maar zo'n mafketel zijn.'

Vrolijk schakelde een adviseur in om de belangrijkste keuzes te maken en om de aanleg van het systeem te begeleiden. Samen stelden ze een plan op om het huis te isoleren, en ze kozen een installateur die de warmtepomp zou installeren. 'Voor mijn doen pakten we het profi aan.'

Het werd een drama. 'Zodra de pomp ging draaien, merkten we het al: hij maakte veel herrie. Na twee weken werden we er knettergek van. De installateur kon er niets aan doen, dus hebben we fabrikant Nefit erbij gehaald. Die zei meteen dat het apparaat op de verkeerde plaats was geïnstalleerd. De installateur had nooit gezegd dat de pomp zo'n herrie maakte.'

Het project is vastgelopen. Vrolijk betaalt de installateur niet en de installateur is naar de rechter gegaan. Voorlopig heeft Vrolijk weer een cv-ketel laten ophangen. 'Maar als die rechtszaak voorbij is, komt er een nieuwe pomp. Eén die warmte uit de bodem haalt, of uit het grondwater. Die zijn veel stiller.'

Beeld Marcel Wogram

Arjen Keuning

Twee onder een kap in Pijnacker, bouwjaar 1978
Kosten isoleren: 40.000 euro
Vloerverwaming: 8.500 euro
Pomp plus installatie: 10.000 euro
Overige uitgaven: 7.500 euro
Subsidie: 2.300 euro
Heeft zonnepanelen op het dak.

Keuning wilde aan de warmtepomp en tegelijk zijn huis comfortabeler te maken: hij wilde vloerverwarming. 'En we wilden van het gas af.' Om het geld ging het hem niet: 'Bij de huidige prijzen is gas goedkoper', zegt hij, een bewering die hij na enig rekenen weer in twijfel trekt.

Het systeem heeft hij zelf ontwikkeld met zijn lokale installateur 'en het werkt'. De warmtepomp verwarmt alleen de begane grond. De eerste verdieping en de warmwatervoorziening draaien nog op de oude cv.

Keuning verbruikt nu heel veel stroom. Naast de warmtepomp heeft hij ook een elektrische auto. Toen die stond op te laden terwijl de pomp volop draaide, begon de auto te toeteren. Dat is een alarm dat hij geeft als de spanning tijdens het opladen daalt. Het is een indicatie dat hij aan de grens zit van stroomverbruik. Zou hij zijn hele huis met de pomp verwarmen, dan zou hij een zwaardere aansluiting moeten nemen. Dat kost per jaar meteen 900 euro aan vastrecht, in plaats van 300 euro.

De pomp maakt wel wat herrie, 'maar dat is in koude periodes en dan zit je niet met je raam open'. Toch een waarschuwing: 'Deze pomp kun je bij de meeste rijtjeshuizen niet kwijt.'

Beeld Marcel Wogram
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden