De schimmige privatisering van Rosneft

Zijn aandelen wel echt in buitenlandse handen gevallen?

Het Russische staatsoliebedrijf Rosneft dat voor 10,2 miljard euro aandelen verkoopt aan buitenlandse investeerders: het Kremlin presenteerde deze deal als bewijs dat buitenlanders staan te springen om geld in Rusland te investeren, ondanks westerse sancties. Maar ruim een maand na de gedeeltelijke privatisering van Rosneft rijzen er vraagtekens: zijn de Rosneft-aandelen wel echt in buitenlandse handen gevallen?

Rosneft CEO Igor Setsjin en president Vladimir Poetin (resp. tweede en derde van rechts) aan tafel met deelnemende partijen. Beeld afp

Op de Russische televisie vertelde Rosneft-baas Igor Setsjin in december aan president Poetin waar 19,5 procent van het grootste beursgenoteerde oliebedrijf ter wereld naartoe zou gaan: de koper was volgens hem een Singaporese joint-venture, die voor de helft eigendom is van de Zwitserse grondstoffenhandelaar Glencore en voor de andere helft van een Qatarese investeringsmaatschappij.

Maar aan dat verhaal van Setsjin hangt een luchtje, ontdekten de Financial Times en Reuters. Het Zwitserse Glencore blijkt maar 300 miljoen euro bijgedragen te hebben aan de koopsom van 10,2 miljard - 3 procent dus in plaats van 50. En als het geld voor de aandelen niet uit Zwitserland kwam, waarvandaan dan wel?

Herkomst onduidelijk

Deels uit Italië en Qatar, blijkt uit naspeuringen van de Britse zakenkrant en het persbureau. De Italiaanse bank Intesa SanPaolo leende de joint-venture in Singapore 5,2 miljard euro. De Qatarese investeringsmaatschappij droeg 2,5 miljard bij aan de transactie. Maar dan blijft er nog 2,2 miljard euro over, bijna een kwart van het aankoopbedrag. De herkomst daarvan blijft onduidelijk.

Het geldspoor leidde Reuters naar een firma op de Kaaimaneilanden. De Kaaimaneilanden duiken geregeld op in de Panama Papers, de miljoenen vertrouwelijke documenten van de Panamese dienstverlener Mossack Fonseca die onder meer aantoonden dat mensen rond president Poetin vele miljoenen euro's en dollars in geheime offshorenetwerken rondschuiven. De aantrekkingskracht van de Kaaimaneilanden op dat soort constructies is dat aldaar gevestigde ondernemingen niet verplicht zijn te onthullen wie hun eigenaren zijn. Dus valt niet na te gaan wie er nu precies Rosneft-aandelen bezit op de Kaaimaneilanden.

Igor Setsjin en president Vladimir Poetin tijdens de onderhandelingen. Beeld afp

Het gebruik van deze offshorelocatie kan er op wijzen dat Rosneft of het Kremlin achter de schermen controle willen houden over de aandelen. Staatscontrole over de economie is een van de pijlers onder Poetins presidentschap. Onder Poetin harkte de staat steeds meer macht naar zich toe door onder meer olie- en gasbedrijven te nationaliseren. Aan het hoofd van deze staatsbedrijven staat een kliek van voormalige KGB-officieren, waartoe ook Poetin behoort. Rosnefts bestuursvoorzitter Igor Setsjin, Poetins machtigste bondgenoot buiten het Kremlin, wordt gezien als de aanvoerder van de groep. Liberale economen smeken al jaren om meer privatiseringen, maar mensen als Setsjin houden die tegen.

Dus in hoeverre was deze volgens president Poetin 'grootste privatiseringsdeal, de grootste overname in de wereldwijde olie- en gassector van 2016' een echte privatisering? Het feit dat ook de Russische staatsbank VTB erbij betrokken was, zoals de Financial Times en het Russische mediabedrijf RBK ontdekten, wekt nog meer twijfel. Russische staatsbanken mogen zich van Poetin namelijk helemaal niet bemoeien met privatiseringen. De bedoeling van privatiseren is juist dat de staat de lege schatkist spekt door bezittingen te verkopen aan commerciële partijen, niet aan zichzelf. De inkomsten uit de verkoop van staatseigendom moeten immers de gedaalde staatsinkomsten compenseren. Die inkomsten zijn gedaald door de lage olieprijs en de economische recessie.

Complexiteit en schimmigheid

Poetins woordvoerder bevestigde de bemoeienis van staatsbank VTB met de verkooptransactie, maar vindt dat de bank niet 'meegedaan' heeft aan de privatisering. 'Dit is het financieren van de privatisering - dat heeft niks te maken met de privatisering zelf.'

De complexiteit en schimmigheid van de Rosneft-deal zijn in elk geval geen aansporing voor buitenlanders om in Rusland of in Rosneft te investeren. Dit terwijl de aandelenverkoop volgens het Kremlin juist een teken was van buitenlandse investeringsdrang.

Rosneft was juist wel toe aan een reputatieboost. Het oliebedrijf van Setsjin raakt keer op keer betrokken bij schandalen. Al sinds 2003 ligt Rosneft onder vuur wegens de afgedwongen overname van de olievelden van Yukos, indertijd het grootste oliebedrijf van Rusland, dat destijds eigendom was van Poetins tegenstander Mikhail Chodorkovski. In november toonde het NRC aan hoe Rosneft de rechtspraak daarover in Nederland en Armenië manipuleerde: het concern schreef zelf vonnissen voor rechters in Armenië. Die Armeense nepvonnissen gebruikte Rosneft vervolgens voor het gerechtshof in Amsterdam om een miljoenenvordering te onderbouwen tegen de voormalige aandeelhouders van Yukos.

Igor Setsjin in mei 2016. Beeld epa

In Rusland worden media geregeld voor de rechter gesleept als ze over Setsjin schrijven. Dat gebeurde bijvoorbeeld met krant Novaja Gazeta die ontdekte dat Setsjins vrouw op een jacht van 100 miljoen euro ronddobberde. En met mediabedrijf RBK, dat onthulde hoe Setsjin een aandeelhouder buiten een privatisering probeerde te houden. En met krant Vedomosti, die Setsjins luxe villa's toonde. Setsjin won altijd.

Russische economen voorspelden vooraf dat Setsjin een stokje zou steken voor de privatisering van een deel van Rosneft. Nu de verkoop achter de rug is staat niet vast dat alle aandelen niet meer gecontroleerd worden door Setsjin en zijn bondgenoten in het Kremlin.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.