De Samsung-auto is op hol geslagen

Conglomeraten temmen is Zuid-Korea's voornaamste IMF-examen. Samsung, een van de grootste, beloofde zelf al beterschap. Maar waar komen de miljoenen voor die nieuwe auto vandaan?...

VRAAG Jang Ha-sung wat er mis is met Samsung, en het antwoord luidt dat hij beter kan uitleggen wat er niet mis is. Jang beantwoordt met zijn bedachtzame manier van praten en zijn goudgerande bril in alle opzichten aan het beeld van de hoogleraar Economie die hij sinds kort is. Maar als de chaebol ter sprake komen, de grote Koreaanse bedrijfsconglomeraten, wijkt de academische bezonkenheid voor grimmige verbetenheid.

'Hun manier van zakendoen is absurd', briest hij. Jarenlang heeft hij zich gëergerd aan de arrogantie van de mannen in donkergrijze pakken in de directieburelen van deze 'zielloze' kolossen. Met hun corrupte praktijken en geldverspilling hebben ze Zuid-Korea aan de rand van de afgrond gebracht. Alleen door hulp van het IMF bleef een faillissement uit. Het fonds verstrekte in december een reddingspakket van 58,35 miljard dollar - een record.

De onthullingen van alle recente omkoopschandalen maakten de econoom zo boos, dat hij

Korea's onaantastbare regenten persoonlijk wil aanpakken. 'Ze gedragen zich als redders van de natie, terwijl ze alom gehaat zijn.' Jang acht ze direct verantwoordelijk voor de neergang en wil hen nu via de rechtbank straffen.

Met een handjevol medestanders, meest advocaten en accountants, is hij begonnen met het doorvlooien van de boeken. De eerste die voor de rechter werd gesleept, was Samsung Electronics, een van de grootste onderdelen van het enorme Samsung-conglomeraat, het tweede bedrijf van Zuid-Korea (na Hyundai).

Samsung geldt bij veel buitenlandse bankiers in Seoul als een van de meer degelijke chaebol. 'Als er één bedrijf is dat de ommezwaai kan maken, is het Samsung', zegt Philip Smiley, oud-directeur van de bank Jardine-Fleming in Seoul. Volgens hem beseft de top terdege dat het afgelopen moet zijn met louter uitbreiden. 'Samsung is flexibel en heeft bewezen dat het roer als het moet 180 graden omkan.'

Maar Jang wil zolang niet wachten. Hij is ervan overtuigd dat Samsung zijn aandeelhouders heeft opgelicht en eist inzicht in alle geheimzinnige transacties en geldstromen uit het verleden. 'Magnaten in Zuid-Korea hebben elkaar jarenlang ongestraft miljoenen toegeschoven.'

Jang pakte Samsung Electronics op een heel gevoelige plek. Midden jaren negentig werd het bedrijf slapend rijk als nummer één op de wereldmarkt van geheugenchips. De honderden miljoenen die binnenstroomden, werden grotendeels gebruikt voor Samsungs gewaagde stokpaardje: de oprichting van een eigen autotak.

Samsung Motors is het meest omstreden troetelkind van voorzitter Lee Kun-hee, de flamboyante en alomtegenwoordige zoon van de stichter van het concern. Net nu twee Koreaanse autofabrikanten afgelopen jaar kopje onder zijn gegaan, meent Lee een eigen voertuig te moeten lanceren.

Zelfs het bijna-faillissement van het land heeft hem niet van zijn voornemen kunnen afbrengen. Vorige maand rolden de eerste proefsedans van de lopende band. Vol trots liet Lee zich fotograferen met de SM-5.

Jang wil precies weten hoeveel geld deze avonturen de aandeelhouders van andere Samsung-bedrijven hebben gekost. Met hulp van buitenlandse investeerders, die geringe aandelenpakketten in Zuidkoreaanse bedrijven mogen bezitten, kreeg hij financiële verslagen en andere interne stukken los. Nu hoopt hij te bewijzen dat er honderden miljoenen illegaal van 'Electronics' naar 'Motors' zijn gevloeid.

Het gebrek aan transparantie in financiële transacties was een van de Koreaanse ergernissen van het IMF. Jang rekent op de tijdgeest en verwacht dat de rechter hem in het gelijk stelt. 'We moeten ervoor zorgen dat de bedrijfswinst terechtkomt waar die hoort.'

De economie-professor verloor een eerdere zaak, waarin hij Samsung van corruptie en nepotisme beschuldigde - nog een ondeugd die het IMF wil uitbannen. Een jaar geleden gaf Samsung Electronics voor zeventig miljoen aan converteerbare obligaties uit. Driekwart hiervan ging naar Lee Jae-hong, zoon van de huidige voorzitter, die hiermee na zijn vader en moeder de grootste aandeelhouder werd.

Natuurlijk kreeg zoon Lee een vriendenprijsje: eenderde onder de marktwaarde. Andere investeerders hadden bij een soortgelijke emissie het dubbele betaald. Een rechter in Seoul gaf Jang ongelijk, maar hij is in hoger beroep gegaan.

Jang wil met zijn particuliere acties de druk opvoeren: 'Aan protest hebben we niets, daden zijn de enige manier.' Dat de nieuwe president, ex-dissident Kim Dae-jung, de topbazen bij zich ontboden heeft om een breuk met de oude gewoontes af te dwingen, maakt op hem geen indruk. 'Zij zijn zo machtig dat ze denken te kunnen doen wat ze willen.'

De president kan inderdaad de economie niet repareren zonder de conglomeraten. Maar hij zet ze op zijn beurt onder druk met een waterval aan wetten. Er zijn regels gekomen voor de manier van boekhouden en de publicatie van kwartaalcijfers. Directeuren mogen bij financiële problemen niet meer een greep in de kas doen van verwante bedrijven en dienen meer verantwoording af te leggen aan hun aandeelhouders. Bovendien wordt deelname van buitenlanders eenvoudiger en zijn vijandige overnames niet langer taboe.

Samsung (letterlijk Drie Sterren) lijkt op het eerste gezicht het prototype van alles wat Jang niet vindt deugen aan de chaebol. Van een onaanzienlijke rijsthandel is het bedrijf onder oprichter Lee Byung-chull, de vader van de huidige directeur, uitgegroeid tot een gigant die zich op het niveau van hoogwaardige technologie met de besten kan meten.

Nu is het bedrijf met 35 dochters te wijdvertakt. Het heeft bijna een kwart miljoen mensen in dienst, zucht onder een gigantische schuldenlast van ruim vijftig miljard gulden en is overdreven afhankelijk van één man, de kleurrijke en autoritaire Lee Kun-hee.

Maar de manier waarop deze gigant het Koreaanse economische wonder naar zijn hand heeft gezet en zich vanuit het niets opwerkte tot de grootste producent van geheugenchips, heeft blijvende bewondering afgedwongen onder economen in Azië. Bankier Smiley heeft veel medestanders. 'Al in een vroeg stadium van de crisis klonken er nieuwe geluiden bij Samsung', zegt Gong Byeong-ho, voorzitter van het onderzoeksinstituut voor vrije ondernemingen. Gong is een warm voorstander van de IMF-aanpak en wil dat er afgerekend wordt met de 'feodale Koreaanse manier van zakendoen'.

Divisiedirecteuren studeren op allerlei kostenbesparingen. 'De omvang van de schuld is het grootste probleem', zegt Gong. Die is na de aandelencrisis opgelopen tot ruim tweeënhalf keer de beurswaarde. Tegelijk kampt het bedrijf met instortende afzet. Gong sluit niet uit dat Samsung dit jaar verlies lijdt.

Op zoek naar contanten verkocht Samsung een fabriek van bouwmachines aan het Zweedse Volvo en de vorkheftrucks aan het Amerikaanse Clark. Verder ziet Samsung af van een nieuw hoofdkantoor in een wolkenkrabber van 102 verdiepingen, na zware kritiek op deze kolos. Er staan nog heel wat bedrijven te koop, van petrochemische - tot machinefabrieken.

Dat is een nederige houding voor een bedrijf dat nummer twee is in Korea, maar zichzelf ziet als de absolute top. Anderhalf jaar geleden nog maar sprak het over inlijving van de Amsterdamse vliegtuigbouwer Fokker. Hoge functionarissen dachten toen dat Samsung de Japanse concurrentie spoedig naar de kroon zou steken.

Net als de andere chaebol die de Zuidkoreaanse economie domineren, kon Samsung gedijen in een vriendelijke omgeving, waarin de overheid alle noemenswaardige concurrentie uitschakelde en de kredietkraan immer open hield. De familie-dynastieën in de top hadden weinig te duchten van aandeelhouders en banken bij hun expansiedrift. 'Ieder zijn eigen hoogoven, ieder zijn eigen plasticfabriek', leek het motto. De ommekeer kon niet uitblijven. Dit jaar moesten zeven chaebol faillissement aanvragen.

Ook Lee Kun-hee is zich in zijn paleiselijke villa in het centrum van Seoul rotgeschrokken. De man die niet schroomt om persoonlijk op de werkvloer te klagen over een bijgeluidje in een wasmachine, zag door de overproductie van geheugenchips de winst van Electronics, zijn melkkoe, instorten van zes miljard gulden in 1995 tot bijna niets vorig jaar.

Uitgerekend nu moet Lee miljarden investeren om zijn marktleiderschap te behouden. Daarom praat hij momenteel met de Amerikaanse chipsgigant Intel over een kapitaalinjectie. Intel is een oude en goede bekende van Samsung. In een grijs verleden, toen er nog een tekort bestond aan chips, nam Intel een belang in een Amerikaanse Samsung-dochter om de aanvoer veilig te stellen.

Investeringsbankiers interpreteren de nieuwe nederigheid als een teken dat Samsung zijn riskante gewoontes laat varen. In opiniepeilingen onder ondernemers in het Verre Oosten scoort de Koreaanse gigant nog steeds hoog.

Blijft over die toevoeging 'Motors'. De geldverslindende nieuwe auto is niet meer te stoppen: volgens Gong droomt voorzitter Lee er al zijn hele leven van. Wel praat hij met het Amerikaanse Ford over deelname, en onderzoekt hij de boedel van de failliete concurrent KIA op mogelijke overnames.

Inderdaad lijkt Lee te beseffen dat zijn autodebuut voor beleggers zal uitmaken of hij erin geslaagd is zichzelf te veranderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden