BESCHOUWING

De robot die alles kan moet nog worden uitgevonden

De vrees voor machines is ouder dan machines zelf. Altijd kwam nieuwe werkgelegenheid in plaats van achterhaalde beroepen. Het is simpelweg een kwestie van de automatisering uitzieken.

Een kok van het Eindhovense Sint Catharina Ziekenhuis warmt een diepgevroren, machinaal bereid ziekenhuismaal in een minuut op in een supermagnetron. Beeld Mike Roelofs

In een beroemde scène uit The Hitchhiker's Guide to the Galaxy dreigen filosofen collectief in staking te gaan, uit protest tegen een supercomputer, genaamd 'Deep Thought'. De supercomputer staat op het punt het antwoord te berekenen op de zin van het leven en alle andere grote levensvragen, waardoor filosofen massaal werkloos zullen raken.

'Bij de wet is heel duidelijk geregeld dat het zoeken naar de definitieve waarheid het onvervreemdbaar voorrecht is van denkarbeiders', zegt een van de filosofen.

'Ik bedoel, wat heeft het voor nut als wij de godganse nacht opblijven en zeggen dat er misschien wel of misschien niet een God is als die machine de volgende ochtend doodleuk met zijn telefoonnummer komt?'

Hoe de robot de samenleving verandert

In zes afleveringen onderzoekt de Volkskrant de gevolgen van de robotisering en de digitalisering in de Nederlandse samenleving.

Banen in de knel

Over de gevolgen voor de arbeidsmarkt
Auto zonder chauffeur
Over de voetangels van de zelfsturende auto
Bankkantoor gaat sluiten
Over de digitalisering van de bank
Opereren met joystick
Over de robot in het ziekenhuis
Weg met de kassa
Over de angst van zelf afrekenen
Nieuw werk lonkt
Over de belofte van nieuwe beroepen

Filosofen zullen voorlopig nog niet hoeven wijken voor supercomputers, al was het maar omdat Deep Thought er uiteindelijk 7,5 miljoen jaar voor nodig heeft om een antwoord ('42') op de grote levensvragen te berekenen. Maar de scène past in een tijd waarin veel beroepen de adem van computers, robots en andere machines in hun nek voelen.

'Vervanging door software, of het nu gaat om chauffeurs, obers of verplegers, snelt voort', waarschuwde Bill Gates eerder dit jaar. 'Technologie zal mettertijd de vraag naar banen doen krimpen, vooral voor wat betreft de vaardigheden aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Ik denk niet dat mensen zich daar al erg bewust van zijn.'

Minister Asscher (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) zette het onderwerp afgelopen week nog eens op de agenda. 'Vroeger dachten we door de vergrijzing iedereen heel hard nodig te zullen hebben op de arbeidsmarkt', zei hij maandag in een toespraak.

'Nu begint het tot ons door te dringen dat er misschien juist veel werkgelegenheid kan verdwijnen. Door de snelle opkomst van robots en andere technologie kan de toekomst er drastisch anders uit gaan zien dan het heden.'

Asscher benadrukte dat er niets onvermijdelijks is aan een toekomst vol technologische werkloosheid; hij zei opzettelijk een 'inktzwart scenario' te schetsen. 'We moeten het inktzwarte scenario kennen om een beter scenario te realiseren'.

Relativering

Bij de apocalyptische verhalen over technologische werkloosheid passen een hoop relativeringen. De angst voor machines is ouder dan machines zelf. Hij klinkt door in eeuwenoude verhalen als over de Golem of het monster van Frankenstein, waarin wanschepsels, ergens tussen mens en automaat in, zich tegen ons keren.

Vrijwel nergens heeft de werkelijkheid zoveel moeite om onze verbeelding bij te benen als in de robotica. De Tsjechische toneelschrijver Karel Capek introduceerde het woord 'robot' (robota is Tsjechisch voor 'dwangarbeider') al in 1921, zeven jaar voor de eerste moderne robot.

In Capeks stuk Rossum's Universele Robots komen de robots in opstand en roeien op een na alle mensen uit. Negen decennia later spreken techneuten van wereldprimeurs als ze erin slagen een robot te laten badmintonnen tegen een mens, of de Loco-Motion te dansen.

De meest geavanceerde robots staan de mens vooral ten dienste: ze helpen een chirurg met Parkinson om operaties te blijven uitvoeren, ruimen nucleair afval op in het rampgebied waar in 2011 de meltdown van de kerncentrale Fukushima plaatsvond, of sporen bommen op - hoewel robots helaas ook behendig zijn in het afwerpen van bommen.

Het schrikbeeld van massale werkloosheid door technologie is tot nu toe nooit bewaarheid - integendeel, de werkgelegenheid is sinds de Industriële Revolutie enorm gestegen. De vorige grote pessimismegolf over automatisering was in de jaren zestig. 'Now you've got new machines to take my place', zong protestzanger Phil Ochs in Automation Song.

Econoom Robert Heilbroner, schrijver van het standaardwerk The worldly philosophers, waarschuwde dat technologie 'een geheel nieuwe groep van vaardigheden' dreigde weg te vagen: 'sorteren, archiveren, controleren, berekenen, onthouden, vergelijken, accorderen - de specialiteiten van de kantoorwerker'. De etagevullende computers van IBM zouden veel menselijke arbeid overbodig maken.

De Amerikaanse serie Mad Men vatte de tijdgeest in een recente aflevering: decreative lounge van het reclamebureau van Don Draper & Co. gaat tegen de vlakte om plaats te maken voor de sinister zoemende IBM 360.

In onze eeuw dreigt Heilbroner gelijk te krijgen, maar niet na decennialang ongelijk te hebben gehad: de veertig jaar na zijn prognose waren qua werkgelegenheid juist een kleine gouden eeuw voor de kantoorwerker.

Straatnamen in onze steden staan bol van lang vergeten beroepen: de Nestelmakersstraat in Breda, de Vollersgracht in Leiden, de Lange Zelke in Vlissingen. Altijd kwam nieuwe werkgelegenheid in de plaats van achterhaalde beroepen - hoewel er in het geval van de Grote Depressie een oorlog voor nodig was om dat mogelijk te maken.

Heruitvinden

Sinds de Industriële Revolutie heeft onze welvaart groeistuip na groeistuip beleefd. Dankzij elektriciteit, riolering, auto's, antibiotica, supermarkten, internet en tal van andere uitvindingen leven de armste Nederlanders van 2014 in meer comfort dan vroeger de Zonnekoning.
Maar het is te makkelijk om de conclusie te trekken dat het dus 'uiteindelijk allemaal wel weer goed zal komen', zoals vaak te horen valt in discussies over automatisering. Want met wie komt het goed, en hoe lang gaat dat duren?

De economie en de mensheid komen vast wel op hun pootjes terecht, maar dat zal niet gelden voor iedereen afzonderlijk. De grondstewardessen, drukkers, belastingadviseurs en archivarissen die nu hun baan verliezen zullen zichzelf weer opnieuw moeten uitvinden, vaak na decennia hetzelfde beroep te hebben gehad.

Werkloze 50-plussers zijn nog steeds de leprozen van de arbeidsmarkt. De verhoging van de aow-leeftijd betekent voor sommigen dat ze niet zozeer langer moeten werken, maar langer werkloos zijn.

Bovendien kan 'uiteindelijk' soms generaties duren. Perioden van grote technologische vooruitgang brachten in het verleden ook grote sociale ontwrichting met zich mee.

'Toch vergat ze nooit hoe ze als kind de snelle opgang van vaders fabriek had meegemaakt, waar de loonslaven in vuil en stof werkten, door spinmolens werden gegrepen en de handen afgerukt, en in enge steegjes en besloten binnenkoertjes uitzichtloos verkommerden', schreef Louis Paul Boon in zijn documentaire roman over het leven van de Vlaamse priester Adolf Daens (1839-1907) en zijn broer, journalist Pieter Daens (1842-1918).

In een generatie veranderde het 19de-eeuwse Aalst van een middeleeuws stadje in een door 'het haast dierlijke huilen' van de fabriekssirenen gedomineerd industriebolwerk, waar elke ochtend 'over de hobbelige stenen in de smalle straatjes ... het klepperen der klompen van mannen, vrouwen en kinderen' te horen viel, 'die zich naar de fabrieken repten'.

En dan leefden de gebroeders Daens nog in een periode waarin de welvaart in de industrialiserende landen begon te stijgen. Het duurde in Engeland tot de jaren veertig van de negentiende eeuw, zestig jaar na het begin van de Industriële Revolutie, voordat de Engelse reële lonen significant omhoog begonnen te gaan. Daaraan vooraf gingen zes decennia met veel baanverlies en sociale veranderingen, zoals de Amerikaanse econoom Tyler Cowen beschrijft.

Ook de afgelopen decennia stagneerden de reële lonen van veel inkomensgroepen. Cowen: 'Ik denk dat het deze keer op vergelijkbare wijze zal gaan als tijdens de Industriële Revolutie. We zullen een overgangsperiode hebben van vele decennia. Voor veel mensen zal dat zwaar zijn. Op de zeer lange termijn zal het fantastisch zijn, maar de weg daarnaartoe zal niet altijd even fantastisch zijn.'

Vuilnismannen outsourcen

Technologie holde de afgelopen decennia vooral voor veel typische middenklassebanen uit. Dankzij internet zijn veel kantoorbanen overbodig geraakt, terwijl de banengroei zich vooral bij de hoogst- en laagstbetaalde beroepen concentreert.

Vuilnismannen zijn vooralsnog niet te vervangen door robots, en outsourcen naar China gaat ook lastig. En computers kunnen tegenwoordig van alles, maar creativiteit, sociale intelligentie of vragen stellen is nog een brug te ver. 'Ze zijn nutteloos', zei Picasso ooit over computers. 'Ze hebben alleen maar antwoorden.'

Maar het is niet gezegd dat laaggeschoolde banen ook de komende decennia gespaard zullen blijven voor automatisering.
'Laaggeschoolde banen, de veilige havens van de arbeidsmarkt van gisteren, zullen de komende decennia voor een belangrijk deel verdwijnen', zegt Carl Frey.

'Er blijven daardoor weinig plaatsen over voor mensen met een doorsnee talent. In dat opzicht kan technologie nu tot meer ontwrichting leiden op de arbeidsmarkt dan tijdens de Industriële Revolutie, in die zin dat de kloof om je vaardigheden aan te passen aan de moderne tijd nu groter is.'

Dat valt nog te bezien, zegt econoom Anna Salomons van de Universiteit Utrecht. Zij denkt dat banen waarvoor relatief weinig scholing nodig is, zoals schoonmaker of ober, ook de komende decennia niet in hun bestaan bedreigd zullen worden door technologie. Daarvoor omvatten ze net te veel motoriek, oog-handcoördinatie en andere menselijke talenten.

De filosoof Louis van Gaal gelooft dan wel in het bestaan van de 'totale mens', maar de eerste 'totale robot' moet nog worden uitgevonden. 'Robots beheersen vaak één trucje', zegt Salomons. 'Ik was laatst bij een congres over robotisering, waar na afloop de conferentiezaal moest worden opgeruimd. In de robotica is dat vooralsnog een onprogrammeerbaar probleem: een robot moet overzicht hebben over de hele ruimte, moet weten wat troep is en wat niet, moet een stoel kunnen herkennen, etc. Een dergelijke combinatie van vaardigheden is volgens ingenieurs nog helemaal niet aan de orde voor robots.'

Als een meteoor afkoerst op aarde, kunnen we proberen hem kapot te schieten of uit zijn baan te brengen. Als een pandemie dreigt, kunnen we proberen de ziekte in te dammen en een vaccin te vinden. Maar de op de arbeidsmarkt afkoersende automatiseringsmeteoor is niet te stoppen. En zelfs al kon dit wel, zou het geen goed idee zijn, zoals het in de negentiende eeuw ook geen goed idee zou zijn geweest om stoomtreinen te verbieden omdat het zo zielig was voor de koetsiers en trekschuitjagers die er uiteindelijk hun baan door zouden verliezen. Er zit niets anders op dan de automatisering uit te zieken.

'Je mag niet klakkeloos denken dat technologie de levensstandaard zal doen stijgen', zegt Maarten Goos. 'Maar er is wel heel veel potentieel. De pessimistische visie die je vandaag soms ziet - bijvoorbeeld de 47 procent van Frey en Osborne - deel ik niet. Maar of we het potentieel van technologische vooruitgang benutten, hangt zeer af van het onderwijs.

'De enorme groei sinds 1900 kwam niet alleen door elektriciteit, chemie en andere uitvindingen, maar bijvoorbeeld ook door de uitbouw van het onderwijs. Toen zijn we onze bevolking pas goed gaan opleiden.

'De belangrijkste bottleneck voor economische groei is of we er met ons onderwijs in slagen om de vaardigheden te leren die nodig zijn om de technologische vooruitgang bij te benen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden