De rest van de wereld stapt van steenkool af, en Nederland stookt vrolijk door

Met de sluiting van de vijfde oude kolencentrale, vannacht, is netjes aan de afspraken uit het Energieakkoord voldaan. Maar tegelijk komen er nieuwe, terwijl de rest van de wereld juist van steenkool afstapt.

De nieuwe kolencentrale van RWE in de Groningse Eemshaven. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Om één minuut voor middernacht ging de dertig jaar oude kolencentrale van Uniper op de Maasvlakte bij Rotterdam van het elekriciteitsnet af. Hij smeult nog wat na, maar de kenmerkende rookwolk van deze centrale zal nooit meer te zien zijn. Wat betreft kolencentrales is het Energieakkoord uit 2013 nu voltooid.


De sluiting van de oude kolencentrale is goed voor het milieu en het klimaat. De centrale stootte jaarlijks 5,4 miljoen ton CO2 uit, 10 procent van de uitstoot van alle energiecentrales bij elkaar. En 2,5 procent van alle CO2 die Nederland produceert.

Het is al de vijfde kolencentrale die sluit binnen enkele jaren. Maar dat betekent niet dat de CO2-uitstoot hard daalt. Dat gaat bij ons veel trager dan in de rest van Europa. En in 2015 steeg de CO2-emissie hier juist weer.


Dat komt doordat Nederland wel kolencentrales sluit, maar tegelijk een reeks nieuwe heeft geopend. En die zijn bij elkaar groter dan de opgedoekte oudjes. Op hetzelfde terrein van Uniper aan de Maasvlakte waar de oude centrale vannacht aan zijn coolingdown is begonnen, draait sinds 2015 een nieuwe, met evenveel vermogen als de oude (maar 20 procent zuiniger). Een andere energiemaatschappij, Engie, opende in 2014 een nieuwe kolencentrale, iets verder landinwaarts op de Maasvlakte. En in 2015 opende RWE de grootste centrale van Nederland, aan de Groningse Eemshaven. Een kolencentrale.

Nederland bijna uniek in de wereld

Nederland is met die rage in kolencentrales bijna uniek in de wereld. Bijna overal is de kolencentrale uit de gratie. In China, berucht om zijn kolencentrales, werd begin dit jaar de bouw van meer dan honderd kolencentrales geschrapt. In de Verenigde Staten, omdat daar door de schalierevolutie volop goedkoop aardgas aanwezig is. In andere landen, omdat die bang zijn voor de milieuschade door kolencentrales.

Wereldwijd daalt het gebruik van steenkool. Volgens de BP Statistical Review, dat onlangs de cijfers over 2016 publiceerde, daalde de totale kolenconsumptie vorig jaar met 1,6 procent (inclusief verbruik voor de staalindustrie). Nooit eerder daalde het kolengebruik bij een groeiende wereldeconomie.

Energie akkoord

Sinds het Energieakkoord uit 2013 zijn er al vijf van de tien kolencentrales gesloten, maar door de opening van nieuwe, krachtiger centrales is het vermogen wel toegenomen.

Hier wat cijfers over steenkool:

41 procent van de CO2-uitstoot in de wereld is afkomstig van steenkool

30 procent van de CO2-uitstoot uit fossiele brandstof wordt veroorzaakt door kolencentrales

358 miljoen ton steenkool heeft Nederland in totaal sinds 1956 verstookt. Dat is de hele Wieringermeer vol, ruim 1 meter hoog.

Nederland leek mee te doen in die trend: het kolengebruik daalde 7 procent dankzij de sluiting van drie oude kolencentrales. Maar over een periode van tien jaar komt Nederland er veel slechter af. In de hele westerse wereld daalde het kolenverbruik: in de VS met 38 procent, in de Europese Unie met 25 procent. In Nederland steeg het met 27 procent.


En het zal voorlopig hoog blijven. Zelfs na de sluiting van de Uniper-centrale op de Maasvlakte is het vermogen aan kolencentrales nog altijd hoger dan vijf jaar geleden. Het vermogen aan gascentrales is in die tijd met 2.860 megawatt afgenomen: dat is drie grote centrales.

Schalierevolutie

Voor het klimaat is die ontwikkeling een slechte zaak. Per opgewekt kilowattuur stoot een kolencentrale dubbel zoveel CO2 uit als een gascentrale. Maar voor de economie is het gunstig, want steenkool is spotgoedkoop. Dankzij de Amerikaanse schalierevolutie komen miljoenen kilo's steenkool tegen spotprijzen de wereldmarkt op. De Nederlandse centrales profiteren volop van die overvloed. De steenkoolprijs is in vijf jaar gehalveerd, naar 60 dollar per ton vorig jaar.


Wat dat betreft klopten de voorspellingen van de plannenmakers van tien jaar geleden wel. De kabinetten Balken-ende zagen al aankomen dat oude kolencentrales rond deze tijd dicht zouden moeten, en dan zou Nederland nog afhankelijker worden van duur gas. Maar bovendien zou gas steeds meer uit Rusland komen, en afhankelijk worden van de voormalige vijand, dat wilde minister Joop Wijn van Economische Zaken hoe dan ook voorkomen.

Ook toen al was de discussie over de gevolgen van kolencentrales voor het klimaat fel. Al Gore had de wereld net wakker geschud met zijn film An Inconvenient Truth. PvdA-minister Jacqueline Cramer beloofde de Kamer dat de nieuwe kolencentrales zouden worden uitgerust met een installatie om CO2 af te vangen en ondergronds op te slaan. 'Als een bedrijf nu kolencentrales wil bouwen, zal het in zijn financiële prognoses hier rekening mee moeten houden', schreef ze.


Het bleken loze woorden. Deze week lieten energiemaatschappijen Engie en Uniper weten te stoppen met het project voor ondergrondse opslag van CO2.


Er was nog een methode waarmee de klimaatbelasting door de kolencentrales zou worden verminderd: vergroening. De centrales zouden biomassa kunnen meestoken. Hout bijvoorbeeld. Hout is al onderdeel van de natuurlijke kringloop, en CO2 uit de verbranding wordt beschouwd als onderdeel van de natuurlijke kringloop.

Dat plan wordt wel uitgevoerd, althans ten dele. Minister Kamp stelde een subsidie van bijna 4 miljard euro ter beschikking voor die bijstook van biomassa, over een looptijd van negen jaar. Deze week maakte RWE bekend twee kolencentrales voor dit doel om te bouwen: de brandstof van de oude Amercentrale bij Geertruidenberg zal voortaan voor 80 procent uit houtkorrels bestaan, en die van de nieuwe Eemshavencentrale voor 15 procent. Daardoor zal Nederlands kolenbehoefte de komende jaren slinken.


De toekomst voor de kolencentrales is zeer onzeker. Dat geldt voor de resterende oude centrales, maar zelfs voor de drie nieuwe. De bijstook van hout is duur, en zal na negen jaar, als de subsidie stopt, vrijwel zeker ophouden. Daarna zullen de centrales weer op kolen draaien. En dat wordt moeilijk, want tegen die tijd is er al zoveel goedkope windenergie dat de kolenstroom maar moeizaam zal kunnen concurreren.

Donderwolk

Waarschijnlijk zal tijdens de kabinetsformatie over het lot van de kolencentrales worden beslist. Vrijwel iedereen erkent dat ze dicht moeten om de doelstellingen van het Parijse klimaatakkoord te halen. De vraag is alleen: wanneer. De Tweede Kamer nam in november 2015 al een motie aan waarin ze vraagt om een sluitingsplan voor alle kolencentrales. Minister Kamp schoof die opdracht handig door naar zijn nog onbekende opvolger. Maar vorig jaar liet hij al weten nader te studeren op de sluiting van de Amsterdamse Hemwegcentrale en de Amercentrale, mocht dat nodig zijn om de doelstellingen van het Energieakkoord te halen.


Maar misschien is dat niet genoeg. Er hangt nog een zwarte donderwolk boven de kolencentrales: Urgenda. Deze milieu-organisatie spande een rechtszaak aan tegen de staat. In november 2015 won Urgenda die zaak: de rechter bepaalde dat de uitstoot van CO2 in 2020 minstens 25 procent lager moet zijn dan in 1990. Het kabinet besloot de uitspraak te respecteren, maar ging wel in hoger beroep.

De Nationale Energie Verkenning (NEV) van afgelopen oktober stelde dat de '25 procent van Urgenda' binnen handbereik lag. Maar zeker is dat nog lang niet. Het Britse onderzoeksbureau Frontier Economics kwam in opdracht van het ministerie van Economische Zaken met een scenario waarin Nederland meer stroom exporteert en minder importeert dan in de NEV was voorgerekend. In dat geval zouden Nederlandse energiecentrales meer gaan produceren, en dus meer CO2 uitstoten.


Uit gegevens van het CBS van de eerste maanden van dit jaar blijkt dat het scenario van Frontier tot nu toe beter klopt dan dat van de NEV. Als dat zo blijft, haalt Nederland lang niet die 25 procent reductie die de rechter heeft opgelegd. En dan zal, hoe de kabinetsformatie ook uitpakt, het nog moeilijk worden de kolencentrales ongemoeid te laten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden