De prinses van nu is een stoere vrijgezel

De nieuwe Disneyprinses is niet langer labiel, ze is een vrijgevochten vrouw die zelfs zonder prins gelukkig wordt. Ze bezorgde Disney dit jaar opnieuw een omzetrecord.

De stoere, vrijgezelle Disneyprinses Elsa uit de film 'Frozen'.Beeld Walt Disney Pictures

Disney praat liever niet. De interviewafspraak, een gesprek van een uur over de moraal in Disneyfilms en in overige Disneyuitingen, van boek tot park, wordt anderhalf uur voor aanvang definitief afgezegd.

Cynthia Oostdijck, chief marketing officer van de Nederlandse tak, laat via haar perswoordvoerder weten dat ze te weinig kan zeggen over het onderwerp. Of denkt te mogen zeggen. De wekenlang van tevoren aangevraagde, goedgekeurde en geplande afspraak op het hoofdkantoor te Hoofddorp was op verzoek van Disney al eens verschoven. Of de country manager voor Nederland, de Brit Peter Fitton, dan niet beschikbaar is? Die is heel ver weg en heel druk, meldt zijn persoonlijk assistent, hij kan ook niet even aan de telefoon komen.

Jaap van Ginneken (71), mediapsycholoog en oud-professor aan de Universiteit van Amsterdam, grinnikt als hij het hoort. 'Dat is standaard hoor. Het Disneyconcern is heel streng gereglementeerd, met allerlei regels voor wie iets wel of niet mag zeggen. Echt een dwangbuis. Er heerst een panische angst voor controverse, voor het kwetsen van de mainstream. Zodra ze bij Disney ook maar even het gevoel hebben dat iets een kritisch tintje heeft, haken ze af.'

Zo heel kritisch was de inzet van het gesprek niet. Disney viert momenteel een ongekend succes met Frozen, ook wel omschreven als de 'meest progressieve Disneytekenfilm ooit'. De winterse animatiemusical over een prinses die worstelt met haar magische krachten, vorig jaar met Kerst uitgebracht, draait momenteel weer in de Nederlandse bioscoop in meezingversie en vormt het hoofdbestand van Disney on ice-kerstshows in Utrecht en Amsterdam. Wie de vrije bewerking van Hans Christian Andersens donkere sprookje nog niet zag, zou de volgende alinea moeten overslaan.

De Disney-zusjes Elsa en Anna.Beeld Walt Disney Pictures

Schoft van formaat

Het hoofdpersonage uit Frozen, de ijsprinses Elsa, zoekt noch vindt een man, maar wordt toch gelukkig. En haar zusje prinses Anna eindigt níet met de ideale prins Hans, die zich op driekwart van de film - in de meest snode Disneywending ooit - plots een schoft van formaat toont.

Elsa, tevens vertolkster van de liberale monsterhit Let It Go (ook wel geïnterpreteerd als uit-de-kast-lied) waarin ze haar vrijheid bezingt, werd dit jaar in Amerika door Time Magazine verkozen tot meest invloedrijke fictieve figuur. Zelfs uit feministische hoek klonk lof voor deze nu eens niet labiele Disneyprinses.

De tekst loopt door onder de video

Toegegeven, het verre en nabije verleden van de studio is niet geheel brandschoon. Disneyficatie, zo luidt de term voor het opslokken, gladstrijken en (voor het grote publiek) voorgoed vervormen van cultuurgoed, met enkele van 's werelds mooiste sprookjes en mythen als slachtoffer.

Psycholoog Van Ginneken publiceerde in 2006 een zowel in het Nederlands als Engels verschenen studie (Exotisch Hollywood) naar de verbeelding van andere culturen in films, waaronder die van Disney. 'Daarvoor heb ik de vier grote Disneyfilms uit de jaren negentig onder de loep genomen: Aladdin, Mulan, Pocahontas en The Lion King. Dan valt op hoe wonderlijk de omgang is met etnische stereotypen. De hyena's in The Lion King bijvoorbeeld, die spreken in typische Latijns- en Afro-Amerikaanse gettoslang. En voor Aladdin verzamelde de researchafdeling van Disney werkelijk alle oriëntalistische clichés, om ze vervolgens op tal van manieren in de film te verwerken.'

In zijn boek beschrijft Van Ginneken onder meer hoe de neuzen in Aladdin zich verhouden tot de goede danwel kwade inborst van de karakters: recht tot milde curve voor helden, fors en gehaakt voor onverlaten. 'Bij Mulan werd er dan juist weer alles aan gedaan om de Chinezen tevreden te houden, uit strategisch belang.'

Dat goed áltijd kan zegevieren over kwaad, noemde Walt Disney (1901-1966) ooit als belangrijkste les in zijn films voor jonge kijkers. 'Een soort wensfantasie', zegt Van Ginneken. 'Disney kwam niet uit een warm gezin, had een vreselijke vader. En ook zijn eigen gezinnen waren problematisch. Het Disney-ideaal correspondeerde niet met zijn privéleven.'

Assenpoester in de Disneyfilm.Beeld Walt Disney Pictures

Prinsessentempel

Wie deze maand de Disneywinkel aan Times Square in New York aandoet en de roltrap omhoog neemt, ziet een compleet ingerichte, pastelkleurige prinsessentempel. Daar staan ze op een verhoging; de te aanbidden godinnen Rapunzel, Sneeuwwitje en Assepoester, de eerste zwarte Disneyheldin Tiana en de Aziatische Mulan, plus zeemeermin Ariël, elk met een eigen verkoophoek. Pal tegenover de jongensafdeling, met jongenspaspoppen en koopwaar van Marvel-superhelden en de 'technische' films Cars en Planes, waaronder stoere pilotenjasjes. Hier valt nog enig werk te verrichten voor voorstanders van seksegelijkheid; bij Disney loopt de merchandising achter op de films.

Evenwel: verstopt in een hoekje biedt prinses Merida eenzaam verzet tegen de talloze glitterjurkjes, glimmende hakschoentjes en roze make-updozen. De speelgoed pijl- en boogset van het weinig tuttige personage uit de animatiefilm Brave (2012) is nog in de aanbieding ook. Frozen-lego ligt hier, anders dan in Europa, nog niet in de schappen - de fabriek kan de enorme vraag niet aan.

Is Disney de fijnste plek op aarde? - zo luidt de titel van een onderzoeksverslag (in Journal of Communication) van de Mormoonse Universiteit in Utah uit 2013. De onderzoekers keken 61 Disneyfilms en telden in de totale 5.128 minuten filmtijd exact 5.530 pro-sociale daden. Bijna elke minuut deed een Disneyfiguur iets aardigs voor een ander. In grofweg de helft van de gevallen betrof dit een fysieke daad, in de andere helft verbale vriendelijkheid.

Wat verder opviel: mooie mensen werden in het fantasie-imperium vaker vriendelijk bejegend dan lelijke. Dit trof de onderzoekers niet als vreemd; ook in de echte wereld is dit immers het geval. Een van de betrokkenen, psycholoog Sarah Coyne, verrichtte tevens onderzoek naar het effect van de Disneyprinsessenfilms. Driehonderd Amerikaanse meisjes in de leeftijd van 4 en 5 jaar oud werden gedurende een langere periode ondervraagd en gevolgd. Daaruit bleek: meisjes die graag naar prinsessenfilms keken, waren gemiddeld vriendelijker en socialer in hun omgang met leeftijdsgenoten, maar ook vatbaarder voor stereotypen. Men had verwacht dat kinderen die veel tijd doorbrachten met al die van wespentaille voorziene tekenfiguurtjes onzekerder zouden zijn over het eigen lichaam, maar dit bleek niet het geval; de prinsessenfans bleken juist zelfverzekerder.

De Vlaamse pedagoog Pedro de Bruyckere (40), die publiceert over leerprocessen en populaire cultuur, is bekend met het onderzoek, maar stelt er wat vraagtekens bij. 'De kinderen keken al naar die films. Het kan ook zijn dat ze de genoemde eigenschappen al hadden en juist dáárom zo graag naar prinsessenfilms kijken. De correlatie is onduidelijk.'


Toch kan hij zich voorstellen dat er soms te negatief wordt gedacht over prinsessenfilms. 'Je kan zeggen: verdorie, ze proberen m'n kind van alles binnen te lepelen, maar de algehele boodschap van die films is toch ook: laten we positief met elkaar omgaan.'

De dochter van het stamhoofd van een Indianenstam, Pocahontas.Beeld Walt Disney Pictures

Dertig keer kijken

Dat huidige generaties kinderen de populaire Disneyfilms, anders dan vroeger, soms wel een keer of dertig zien op dvd, maakt volgens De Bruyckere weinig verschil. 'Dat is iets ritueels. Het zorgt voor een zekere rust, los van de inhoud. Dat een kind keer op keer dezelfde film wil zien, betekent nog niet dat het zich laat indoctrineren. Mag ik iets ontnuchterends zeggen? Uw ouders, uw familie, uw school - de invloed daarvan is zoveel groter dan die films.'


Gevraagd naar zijn eerste Disney-ervaring merkt de psycholoog Van Ginneken op dat die significant was. 'Ik was een angstig jongetje van een jaar of 6. En mijn vader, die ergens heen moest voor zijn werk, stalde mij die dag alleen in de bioscoop. Assepoester van Disney, toen net uit. Nog jaren later had ik nachtmerries over heksen die me achtervolgden.'


Dat moet in 1950 zijn geweest, toen Assepoester in de decembermaand in première ging in de Nederlandse bioscoop. Een historisch moment voor Disney, dat wankelde in die jaren na de Tweede Wereldoorlog: 4 miljoen dollar in de min. Latere klassiekers als Pinokkio (1940) en Bambi (1942) waren geflopt bij de eerste uitbreng, maar met Assepoester (Cinderella), dat zowel een kritisch als wereldwijd commercieel succes was, richtte de studio zich op. Assepoester markeert tevens het begin van de prinsessencultus, die qua commercie vervolmaakt werd door de huidige Disney-CEO Bob Iger. Dit jaar brak het concern voor het vierde jaar op rij het eigen omzetrecord: 40 miljard euro. Nooit eerder ook verkocht het bedrijf zoveel prinsessenjurken.

Disney wordt wel als indicator beschouwd van verschuivende Amerikaanse morele waarden. Geen voorloper, maar ook geen achterblijver: als B wel verkoopt en A niet meer, schikt Disney een eindje in. Minstens zo belangrijk als de kinderen zijn daarbij de ouders. Die moeten de producten aanschaffen.


Van Bruyckere: 'Wat Jason Bourne voor James Bond deed, deed Shrek in zekere zin voor Disney: het zette de conventies op de helling. Die film van de concurrerende studio Dreamworks was een enorm succes en verkende de kleine kant van helden, met een meer ironische humor. Op het eind wordt de knappe prinses juist lelijk. Die omslag zie je nu ook bij Disney.'

Van Ginneken: 'Áls het Disney-imperium de grenzen opzoekt, is dat vaak met producties die het hoofdmerk niet in gevaar brengen. De eerste filmmet openlijke homoliefde zie ik ze voorlopig nog niet maken.'

In maart presenteert Disney een nieuwe versie van kroonjuweel Cinderella, nu verfilmd met levende acteurs (o.a. Cate Blanchett, als boze stiefmoeder). De al vrijgegeven trailer verraadt een aanpassing in het sprookje: Assepoester ontmoet de prins als eenvoudig meisje en niet pas in vol ornaat op het bal. Ook heeft ze aanvankelijk niet door dat hij prins is. Zo ontspruit moderne Disneyliefde dus vóór de mogelijke inmenging van status. Dit klinkt als een detail, maar is het niet. Van Ginneken: 'Alles van Disney wordt eindeloos getest en onderzocht, daar zijn hele afdelingen voor. Dus reken maar.'

De zeemeermin Ariël, prinses van de zeebodem.Beeld Walt Disney Pictures
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden