Het spel en de knikkersFrank Kalshoven

De politiek en media vliegen bij de duiding van AirFrance-KLM de bocht uit

De Nederlandse staat kocht deze week op de beurs een pluk extra aandelen AirFrance-KLM voor een totaalbedrag van zo’n 700 miljoen euro. Met deze aankoop nadert het aandelenbelang van de Nederlandse overheid in het vliegbedrijf dat van de Franse staat.

Politiek en media vlogen bij de duiding van deze aankoop uit de bocht. Ik las in doorgaans serieuze kranten dat we hier getuige waren van de wederopstanding van het industriebeleid uit de jaren tachtig van de vorige eeuw. Echt niet. Ik las ook dat Schiphol, thuisbasis van KLM, goed was voor 130 duizend banen. Echt niet. Ik las zelfs dat Nederland hiermee het einde markeerde van het marktwerkingsbeleid. Echt niet. M’n klomp brak toen ik vrijdagochtend in het Financieele Dagblad de kop las: ‘NS wil ook wel 700 miljoen van het kabinet, net als KLM’.

Waar te beginnen? Bij het begin. De aandelen die de staat kocht staan genoteerd op de beurs. Daar vindt handel plaats in ‘tweedehands’ aandelen die in het verleden door de onderneming zijn uitgegeven. Bij de eerste uitgifte ontvangt de onderneming geld in ruil voor de aandelen, maar op de tweedehands aandelenmarkt verkoopt de ene aandeelhouder aandelen aan een andere aandeelhouder. Het bedrijf zelf staat hier buiten, en ziet van die 700 miljoen geen cent.

De NS zijn geen beursgenoteerd bedrijf. En de overheid is al 100 procent eigenaar.

Welk effect heeft zo’n aankoop op de schatkist? Superkort: geen. Iets uitgebreider: zo’n aankoop van aandelen loopt niet via de begrotingen van departementen, maar via de staatsbalans. De post ‘staatsdeelnemingen’ neemt met 700 miljoen toe; de post staatsschuld stijgt ook met 700 miljoen. De staat is voor en na de aandelenaankoop even rijk (of arm); er hoeft nergens te worden bezuinigd om de aankoop mogelijk te maken.

Tijdens het industriebeleid uit lang vervlogen tijden gaf de overheid subsidies aan (slechtlopende) bedrijven. Dat waren wel degelijk rijksuitgaven waar de schatkist leger van werd. En ja, dat was beroerd beleid, afgestraft in de parlementaire enquête over scheepsbouwbedrijf RSV.

Waarom koopt de staat die aandelen dan? Om meer invloed te krijgen op de besluitvorming bij de onderneming. Dat is niet zo simpel als: meer aandelen = meer zeggenschap. Eigendom is geen absoluut recht. Maar de Nederlandse overheid verwerft zich in het gecompliceerde zeggenschapsspel wel een steviger positie.

Dit is alleen een breuk met het marktwerkingsbeleid, of nog liever ‘neoliberale marktwerkingsgeloof’, als je daar eerst een stropop van maakt, en die vervolgens met veel misbaar in de fik steekt. Marktwerkingsbeleid gaat eerst en vooral over de ordening van markten door de overheid, zodat die markten werken in het algemeen belang.

Waarom wil de overheid meer zeggenschap bij het vliegbedrijf? Inhoudelijk omdat het internationale netwerk vanaf Schiphol een Nederlands economisch belang is. Procesmatig: omdat de Franse overheid nu meer te zeggen heeft dan de Nederlandse, en vliegveld Charles de Gaulle, de thuisbasis van Air France, een Frans economisch belang vertegenwoordigt. En Air France-KLM beslist vanaf welk vliegveld gevolgen wordt.

Dat Schiphol ‘goed is voor 130 duizend banen’ is economische kletsika en niet ter zake doende. Het nationale economische belang is de kwaliteit van het internationale netwerk: directe verbinding met andere relevante plekken op de wereld. Voor de goede orde: graag een Schiphol met minder vakantievluchten door prijzenbeukers.

Kortom: nuttige aankoop van kabinet.

Vorige week zocht ik een positief woord voor vliegschaamte. Ik zocht, u vond. Een greep: treintrots, fietsfier, retroreiziger, laagvlieger, schone-luchtreiziger, flexireiziger, angeliekvlucht. Dank!

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? Email: frank@argumentenfabriek.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden