De ondertiteling, het meest gelezen en het laagst betaald

Netflix maakt het leven van de ondertitelaar extra moeilijk

Het was altijd al een baan voor wie vrijheid en creativiteit belangrijker vond dan geld, maar nu staan de inkomens van ondertitelaars wel heel erg onder druk. Vooral door toedoen van Netflix.

Fragment uit de nieuwe Netflixserie The Crown.

Nederlandse ondertitelaars van tv-films, -programma's en -series zaten al niet in de hoek waar het grote geld wordt verdiend, maar nu Netflix zijn eigen ondertitelaars 'opleidt' komen hun verdiensten nog meer onder druk te staan.

Streamingdienst Netflix beweert dat er een tekort is aan Nederlandse ondertitelaars en werft daarom zelf nieuwe ondertitelaars. Zij kunnen aan de slag voor Netflix als zij een negentig minuten durend examen met goed gevolg afleggen.

Deze wervingsactie zet kwaad bloed onder de professionele ondertitelaars in Nederland, omdat Netflix geen speciale eisen stelt aan mensen die aan de test deelnemen. In principe kan iedereen het examen afleggen, ook degenen die geen enkele ervaring hebben als ondertitelaar. Netflix zoekt op deze manier vooral goedkope arbeidskrachten, denken de professionals. Kwaliteit en ervaring zijn blijkbaar van ondergeschikt belang. 'Ondertitelen is een specialistisch vak, niet zomaar een bijbaantje', zegt Erna Auf der Haar, freelance ondertitelaar.

De toets van Netflix wakkert de al langer bestaande onvrede onder de Nederlandse ondertitelaars aan. Het overgrote deel van hen werkt als freelancer. Gemiddeld genomen verdienen zij volgens de Auteursbond minder dan het minimumloon.

'Ondertitelaars moeten in hun eentje onderhandelen met grote opdrachtgevers. Ze hebben een zwakke onderhandelingspositie. Ze moeten maar afwachten wat ze voor werk krijgen', zegt Max Gras, de voorzitter van de sectie Ondertitelaars van de Auteursbond.

Wervingsproces

Netflix zegt het wervingsproces juist in eigen handen te willen nemen om de kwaliteit van de ondertiteling te verhogen. Daarom zegt het Amerikaanse bedrijf de vaardigheidstest te hebben ontwikkeld. Net als veel andere mediabedrijven werkt Netflix samen met uiteenlopende vertaalbureaus, die zelf hun ondertitelaars werven. Volgens Netflix zijn er 100 tot 150 Nederlandse ondertitelaars en is dat aanbod te klein om aan de vraag te voldoen. De Auteursbond spreekt dat tegen: volgens de vakbond zijn er zo'n 500 ondertitelaars, van wie er 150 lid zijn van de Auteursbond.

Het werk van een ondertitelaar is vluchtig, want een tekst is maar een paar seconden in beeld. Een ondertitelaar die een fout maakt, krijgt het bovendien direct te horen.

Binnen de beroepsgroep van de vertalers heeft de ondertitelaar een kwetsbare positie. Een ondertiteling is namelijk de enige vertaling waarbij de lezer tegelijkertijd de originele (meestal Engelse) tekst hoort. De meeste Nederlandse film- en televisiekijkers kunnen Engels verstaan, dus fouten vallen snel op. De perfecte ondertiteling is er een die de televisiekijker niet opvalt.

Foutje in de ondertiteling.

Dat betekent niet dat ondertitelen per definitie ondankbaar werk is. Volgens de Auteursbond zijn ondertitels de meest gelezen teksten in Nederland. Dat blijkt echter niet uit de tarieven die ondertitelaars betaald krijgen. Hun tarieven zijn sinds de jaren negentig amper gestegen. In 1994 en 1995 staakten de (destijds ook al freelance) Nederlandse ondertitelaars al. Ook toen kregen ze geen tariefsverhoging.

Dat komt deels de door de ingestorte dvd-markt. De komst van Engelstalige series naar Nederland creëert wel veel extra werk, maar door de grote concurrentie tussen de freelancende ondertitelaars leidt dit niet vanzelf tot hogere tarieven.

Een andere oorzaak van de lage tarieven is de komst van commerciële televisiezenders, waarmee de publieke omroep moest gaan concurreren. De vaste banen voor ondertitelaars bij de publieke omroep verdwenen en freelancers kwamen daarvoor in de plaats. Internationale ondertitelbedrijven meldden zich in Nederland, wat de tarieven nog verder onder druk zette. Zij concurreren keihard met elkaar om grote ondertitelopdrachten van tv-zenders en betalen hun onderaannemers - de freelancers die het ondertitelwerk doen - daarom zo weinig mogelijk. 'Opdrachtgevers gedragen zich als 19de-eeuwse textielbaronnen: ze willen zo min mogelijk betalen', zegt Gras.

Beknibbelen op kwaliteit

'De tarieven lopen niet terug, maar er zit ook geen verbetering in', zo erkent Hans de Jong van vertaalbureau BTI Studios, dat ondertitels levert aan onder andere SBS en Discovery Channel. 'Er komen alleen maar meer zenders en televisieplatforms bij. De budgetten voor ondertiteling worden daar niet op aangepast. Als een klant zegt: dit is mijn budget, dan moeten wij kijken of we nog ergens op kunnen bezuinigen. Een van de mogelijkheden is dan beknibbelen op de kwaliteit.'

De problemen bij de ondertitelaars spelen in de hele vertalersbranche. Twee jaar geleden staakten de Nederlandse tolken nog om de marktmacht van hun opdrachtgevers te breken. Zelfstandige vertalers klagen daarnaast dat ze moeilijk overheidsopdrachten kunnen bemachtigen door de strenge aanbestedingsregels.


Henk Timmerman (57) Studie: communicatiewetenschappen

'Ik ben sinds 1989 ondertitelaar en er is sindsdien veel veranderd. Het aanbod van werk is heel snel gestegen, waardoor steeds meer bedrijven zich meldden. Maar alle vertaalbureaus moesten contracten sluiten met zenders en deden dat vaak voor de korte termijn. Dat heeft de tarieven erg onder druk gezet. Nu loopt dat de spuigaten uit.

'Ik heb nu heel veel werk, maar het kan zo weer inzakken. Dit is een onzekere baan. Doordat de bureaus zo met hun tarieven aan het stunten zijn, zijn er altijd wel mensen te vinden die voor een extreem laag tarief willen werken. Dat is de kwalijkste ontwikkeling. Mensen die het voor zo weinig geld doen, leveren vaak slecht werk af. Er komt een hoop bagger op televisie.

'Het is een technisch vak. Een ondertiteling moet goed leesbaar en precies en soepel meelopen met het beeld. Synchroon met de sfeer en aard van het programma, zodat de titels niet storen en zo min mogelijk opvallen. Dat vergt veel ervaring en een creatief gebruik van de taal. Daarom zie je ook steeds meer vervlakkende ondertiteling: het klopt wel, maar het swingt niet. Het zijn dertien-in-een-dozijnvertalingen, zonder creativiteit.

'Ik kan er van leven maar het is geen vetpot. Voor iemand met een academische scholing is dat slecht betaald. Maar het is leuk om creatief met taal te zijn en het heeft ook veel pluspunten. Je hoeft je huis niet uit en kunt je eigen tijd indelen.'


Erna Auf der Haar (43) Studie: Duits en Vertaalwetenschappen

'Als kind zat ik vol bewondering naar de ondertiteling te kijken. Nu ik zelf al zo'n vijftien jaar ondertitelaar ben, vind ik het nog steeds een mooi vak. De kunst is een treffende, compacte vertaling te maken in vloeiend Nederlands. Bovendien moet je letten op de leessnelheid van de kijker. Het zijn allemaal kleine puzzeltjes. Ik vind dat heerlijk.

'Voor de NPO heb ik de serie Dexter vertaald. Over een aflevering van drie kwartier deed ik ongeveer twee dagen. De verdiensten en erkenning zijn niet geweldig. Ik kan me er boos om maken als ik bedenk hoeveel het kost om een film te maken. Je praat over miljoenen en van dat bedrag gaat maar een fractie naar de ondertiteling. Maar die teksten moeten wel de hele boodschap van de film overbrengen. Het is een specialistisch vak.

'Er wordt veel geklaagd over slechte ondertiteling, niet in de laatste plaats door ondertitelaars zelf. De zenders zeggen echter vaak dat ze geen klachten krijgen. Ik ben een meldpunt begonnen om te kijken om hoeveel klachten het nu echt gaat. En waaraan kijkers zich precies storen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.