De metamorfose van het Haagse hart

Waarom rept de hele wereld over Berlijn als 'de grootste bouwplaats van Europa', terwijl Den Haag er ook nog is?...

HET BLIJFT EEN stad vol tegenstellingen. Nergens in Nederland is de afstand tussen de verloederde straten van de oude stadswijken en de elegante herenhuizen van de binnenstad zo klein als in Den Haag. In het centrum wordt voor vijf miljard gulden de binnenstad vernieuwd, terwijl het gemeentelijk begrotingstekort dreigt op te lopen tot maar liefst driehonderd miljoen gulden.

Misverstand: slechts een deel van de miljarden-investering in Nieuw Centrum is overheidsgeld. Het nieuwe hart van de stad wordt voornamelijk gefinancierd door projectontwikkelaars, pensioenfondsen en andere beleggers.

Een skyline die is vormgegeven door architecten van grote faam, dat zal de bezoeker aan het einde van de eeuw zien als hij Den Haag nadert. Met kantoortorens in de vorm van potloden en een nieuw ministerie van VWS in Hollandse baksteen. 'Nieuw Centrum heeft nu de grootste concentratie van top-architecten in Nederland', zegt gemeentelijk projectmanager E. 't Hoen trots. 'Dat is echt zo, hoor.'

Reden waarom Den Haag, toch zo vaak versleten voor saaie regeringsstad waar niets gebeurt, dezer dagen volop prijkt in de buitenlandse media. Een half jaar terug stond de Duitse pers nog versteld van het Haagse bouwwunder. Waarom rept de hele wereld over Berlijn als 'de grootste bouwplaats van Europa', terwijl Den Haag er ook nog is?

Achthonderdduizend vierkante meter kantoorruimte wordt er in de komende jaren neergezet. En dat is nog altijd honderdduizend meer, zo wees een journalist er terecht op, dan alle nieuwe bouwwerken op de Potsdammerplatz bij elkaar. 'Den Haag wordt een hyper-moderne stad', betoogt voorzitter D. Wielinga van de Stichting Nieuw Centrum en werkzaam bij de grote Haagse projectontwikkelaar MAB.'

Waren de jaren tachtig de tijd van de eindeloze discussies en de ambitieuze plannen, voor Den Haag zijn de jaren negentig het tijdperk van het grote bouwen geworden. Twee jaar na de opening van het Haagse stadhuis, dé motor achter de vernieuwing van de binnenstad, zijn de contouren van het nieuwe hart al goed zichtbaar.

De snelle metamorfose is een gewaarwording voor wie met auto of trein de stad binnenkomt. Den Haag bouwt rap de lucht in. Het centrum 'golft' straks van de historische laagbouw bij het Binnenhof naar de vele kantoortorens rond het Centraal Station. Woordvoerder S. Kamper van bewonersorganisatie Het Oude Centrum heeft zo zijn twijfels: 'Er zijn al zoveel steden die aan deze trend meedoen. Willen we een nieuw Rotterdam? Of Stuttgart? Den Haag is een dorp, een mooi dorp. Benadruk dat.'

Nieuw Centrum, dat 33 gebouwen beslaat, heeft de binnenstad veranderd in een gigantische bouwput. De grootste bouwplaats van Nederland, zo noemen beleggers en aannemers het gebied. Want nergens anders in het land wordt op zo'n beperkte ruimte en in zo korte tijd zoveel geld geïnvesteerd. Straten zijn afgesloten, tunnels worden uitgegraven en het openbaar vervoer wordt voortdurend omgeleid. Daartussen moet de Hagenaar zien te overleven.

De stroomversnelling waarin het project nu is terecht gekomen, is opmerkelijk. De tijd is voorbij dat veel Hagenaars een afwachtende houding aannamen en hun twijfels uitten of al die plannen ooit werkelijkheid zouden worden.

'De bouw van Richard Meiers stadhuis is een belangrijk omslagpunt geweest', meent Wielinga, hoofd communicatie bij MAB dat vanaf het begin betrokken was bij de ontwikkeling van Nieuw Centrum. 'Het stadhuis heeft het niveau van het gebied flink omhoog gehaald. Ook heeft de gemeente met de bouw laten zien dat ze dingen gedaan kan krijgen. Dat heeft de andere partijen vertrouwen gegeven.'

Met het omvangrijke bouwproject, waarvan 80 procent al is verhuurd, probeert het Haagse stadsbestuur het hart van de stad aantrekkelijker en veelzijdiger te maken. Sinds de jaren zeventig wordt gewaarschuwd voor het doodbloeden van de binnenstad. Met nieuwe kantoren, winkels, woningen én een moderne infrastructuur zou het centrum een flinke impuls krijgen. Het Haagse hart moest weer leven.

Door de slechte bereikbaarheid, winkelden steeds minder mensen in de binnenstad. Ook was er nauwelijks beweging - Den Haag is de tweede kantorenmarkt van het land - in de vernieuwing van de kantoorgebouwen. Het centrum werd steeds meer een los geheel van verwaarloosde, historische gebouwen en architectuur uit de jaren zestig en zeventig. Wonen in de binnenstad had geen prioriteit, parkeergarages wel.

De stad was toe aan reparatie en nieuwbouw. 't Hoen: 'We hadden veel brokjes maar het vormde geen geheel. We proberen nu alles met elkaar te verbinden.'

Smaakmaker van het nieuwe centrum moet de Resident worden waarvan twee torens inmiddels al in de steigers staan. Dit hoogbouw-plan, kosten 550 miljoen gulden, wordt een 'stad in de stad'. Tien architecten ontwierpen een complete wijk bij de Turfmarkt, vlak tegenover de 'zeepkist' van het ministerie van VROM, waar wonen en werken geïntegreerd zijn.

De Nederlandse architect Sjoerd Soeters, supervisor van het project, noemt het een 'on-Nederlands plan': er worden niet zomaar losse gebouwen neergezet in de stad, wat Nederlandse architecten gewend zijn te doen. Grote nadruk wordt gelegd op de openbare ruimte en de samenhang van het project met de rest van de Haagse binnenstad.

Het hoogste gebouw wordt het ministerie van VWS (104 meter) van Michael Graves. De Amerikaan liet het skelet van het oude Transitorium-gebouw uit 1965 staan en vormde het om tot twee torens met, geheel in Nederlandse stijl, spitse daken en hoge ramen. Soeters ontwierp een tweede gebouw voor VWS dat nu over de trambaan wordt gebouwd.

Achter het ministerie verrijst de 88 meter hoge Zürich-toren dat al gauw de bijnaam 'het Potlood' kreeg. Cesar Pelli, de Amerikaan die 's werelds hoogste kantoorkolos in Maleisië ontwierp, maakte voor verzekeraar Zürich een toren die als een raket de lucht in wil schieten. De Resident omvat verder een derde toren (73 meter), kleinere kantoorgebouwen, 320 woningen en twee Italiaans aandoende pleinen die het trefpunt worden voor bewoners en bezoekers.

'Hoogbouw in zo'n historische stad hoeft geen probleem te zijn', vindt Peter Drijver van het Architectuur Platform Den Haag. Drijver is een van de Nederlandse architecten, samen met Soeters, die aan de Resident mocht werken.

Drijver: 'Wat goed is, is dat de hoogbouw in een klein gebied wordt geconcentreerd én in de buurt van goede voorzieningen. Bovendien zijn architecten ingeschakeld, zoals Graves, die veel meer met hoogbouw kunnen dan wij hier in Nederland. De torens worden met liefde uitgedetailleerd. Zo'n Rembrandttoren in Amsterdam is vergeleken daarmee maar een treurig ding.'

Naast De Resident, tegenover het Centraal Station, is De Centrale gepland van 107 meter hoog. Kosten: 300 miljoen gulden. Dit project van de ING, dat ooit ruim 140 meter moest worden maar veel kritiek kreeg, is voorlopig echter in de ijskast gezet omdat er nog geen huurder is gevonden.

't Hoen: 'We hebben met de Resident ontzettend mazzel gehad dat het Rijk al vanaf het begin flink wat vierkante meters afnam. Dat heeft heel wat gescheeld. We bouwen niet voor de leegstand, zoals in de jaren zeventig werd gedaan.'

De vraag naar kantoorruimte groeit nog flink, zo blijkt uit een in juni gepubliceerd rapport van de gemeente. Maar Wielinga waarschuwt voor nieuwe plannen. 'Alle projectontwikkelaars hebben nu nog wat in de aanbieding. Weer 100 duizend vierkante meter op de markt gooien, zoals de gemeente wil na 2000, is zich begeven op glas ijs.'

Twee andere grote projecten in het centrum zijn de tramtunnel door de Grote Marktstraat en de autotunnel bij het Centraal Station. De totale kosten bedragen zo'n 500 miljoen gulden. Verder wordt Den Haag CS, dat een nieuwe ingang krijgt, voor 150 miljoen gulden gemoderniseerd. Plannen worden nu ontwikkeld om boven de sporen te bouwen.

Achter het station, bij het Paleis van Justitie, wordt gewerkt aan kantoorgebouwen en woningen waarin 280 miljoen gulden wordt geïnvesteerd. Volgend jaar wordt het nieuwe provinciehuis aan de Koningskade (150 miljoen) in gebruik genomen. In de afgelopen drie jaar zijn al opgeleverd VROM (200 miljoen), het VNO-gebouw (96), De Haagse Poort over de Utrechtse Baan (350), het Siemens-complex (150 miljoen) en het stadhuis aan het Spui dat 350 miljoen heeft gekost.

Ook 't Hoen meent dat het stadhuis een belangrijke rol heeft gespeeld bij het uiteindelijk van de grond krijgen van Nieuw Centrum. Den Haag gaf met de bouw, die de gemeente vorig jaar de FGH Vastgoedprijs voor goed ondernemerschap opleverde, hét goede voorbeeld.

't Hoen: 'Door het gebouw hier neer te zetten, gaven we het signaal dat we het serieus menen met de binnenstad. Met de bouw van de tunnels hebben we laten zien dat we de bereikbaarheid kunnen verbeteren. Ook hebben we altijd een consequent beleid gevoerd. We bleven op koers, ook als het vaak tegen zat. Dat is in sommige steden wel eens anders.'

Grote architecten en mooie gebouwen, het is geen garantie voor een leefbare stad. De projectmanager beseft het. Door winkels, restaurants en cafés op de begane grond van de nieuwe gebouwen te plaatsen, wil Den Haag de samenhang met de bestaande omgeving bereiken. Ook is de Spanjaard Joan Busquets aangetrokken om de openbare ruimte tussen de gebouwen, zoals pleinen en straten, in te richten.

Architect Drijver moet het allemaal nog zien. Hij is niet te spreken van de situatie rond het Spuiplein, het cultuurplein van Den Haag, waar onder andere de Anton Philipszaal en het Danstheater zijn te vinden.

Drijver: 'De gebouwen staan doofstom langs het plein, er is geen vanzelfsprekende uitloop. Ze hebben geen voet. Er gebeurt niks aan de rand van het plein, er zijn geen uitbaters. Het plein loop je alleen over. Iedereen was blij toen die gebouwen er stonden maar de waardering is nu omgeslagen. Maar zoiets kan met Nieuw Centrum, gezien de grote ambities, natuurlijk ook gebeuren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden