ColumnFrank Kalshoven

De komende kabinetsperiode: als er geen doel is, kun je ook niet scoren (of missen)

null Beeld

Informateur Mariëtte Hamer, in het dagelijks leven voorzitter van de Sociaal-Economische Raad, kreeg deze week de opdracht met de Kamer te gaan praten over de doelstellingen van het beleid in de komende kabinetsperiode. Dat wordt interessant, want dat is men in Den Haag behoorlijk ontwend.

Hoe wordt idealiter beleid gemaakt? In zeven stappen. Eén: het identificeren van de aanleiding om beleid te maken (of veranderen) en het beschrijven van de huidige situatie. In de eerste stap gaat het dus om het koel analyseren van de huidige situatie, de A. Twee: het formuleren van de gewenste situatie, de B, en in het verlengde hiervan de doelstellingen van het beleid die moeten helpen om van de huidige (ongewenste) naar toekomstige (gewenste) situatie te komen. Drie: het inventariseren van beleidsopties. Op welke (alternatieve) manieren kan Nederland van A naar B komen? Vier: het beoordelen van de beleidsopties in termen van doeltreffendheid (wordt het doel bereikt?), doelmatigheid (tegen welke kosten?), en andere argumenten voor of tegen. En ten slotte stap 5: het kiezen van de beleidsoptie.

Hiermee is de beleidscyclus uiteraard niet compleet, want vervolgens moet het beleid worden uitgevoerd (stap 6) en geëvalueerd (stap 7). Na die evaluatie kan de cyclus weer opnieuw beginnen, met als doel steeds beter beleid te maken.

Tussen dit ideaal en de Haagse werkelijkheid zit nogal wat ruimte. Zo is een standaarduitkomst van praktisch elke beleidsevaluatie, en elk rapport van de Algemene Rekenkamer, dat het lastig is om het beleid te beoordelen omdat de doelstellingen van het beleid niet zijn geëxpliciteerd. En als er geen doel is, kun je ook niet scoren (of missen). En kun je ook je beleid niet verbeteren op een weldoordachte manier.

Wordt het formuleren van doelen soms vergeten? Is het ambtelijke onkunde? Nee hoor, het is beleid. Het is beleid om geen doelstellingen te expliciteren. De reden is zelfbescherming. Een minister kan in (politieke) problemen komen als blijkt dat doelstellingen niet zijn gehaald. Daarom liever helemaal niet, of uitsluitend zo abstract opgeschreven dat het geen kwaad kan.

Een positieve uitzondering is het klimaatbeleid. Dat heeft niet alleen een doel (CO2-uitstoot verminderen), maar dit doel is ook meetbaar gemaakt en geoperationaliseerd: zoveel ton minder met deze ijkpunten. En het staat in de wet.

En ja, daar komt inderdaad gedonder van, want als Nederland de doelstelling dan niet haalt, is er kritiek in de Kamer, en dwingt Urgenda bij de rechter af dat het kabinet zich aan de wet moet houden.

Doelstellingen zijn dus eng. Tegelijkertijd, wie de beleidscyclus nog eens bekijkt moet vaststellen dat we politici slechts nodig hebben bij twee van de zeven stappen. Bij het formuleren van doelen (stap 2) en bij het kiezen tussen beleidsopties (stap 5). De rest is dienstbaar denk- en rekenwerk voor ambtenaren, adviescolleges, planbureaus, universiteiten en andere deskundigen.

Hamer heeft de komende weken dus een uitgelezen kans om met politici wél over doelstellingen te praten. De Kamer heeft er tenslotte zelf om gevraagd. De kunst zal zijn om hierbij abstract te beginnen (‘een evenwichtige arbeidsmarkt’), en vervolgens stap voor stap concreter te worden, in keurige doelenladdertjes. Bijvoorbeeld: ‘Fiscaal gelijke behandeling van alle werkenden’, ‘versterking rechten flexwerkers’, ‘adequaat toezicht op de arbeidsmarkt’, en meer van dit type subdoelstellingen die het hoofddoel (die evenwichtige arbeidsmarkt) dichterbij brengen. En dat dan graag ook nog allemaal meetbaar gemaakt en geoperationaliseerd.

Hamer wacht de komende weken dus een monsterklus.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? E-mail: frank@argumentenfabriek.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden